Khi đại lý vùng bên bán hàng cùng hãng tràn sang khu của mình với giá thấp hơn, cách thương lượng hiệu quả là đi qua hãng với căn cứ cụ thể, đề nghị một cơ chế xử lý chồng lấn cho cả hệ thống, thay vì đấu giá với đại lý kia hay nói chuyện riêng để chia giá. Đấu giá làm cả hai cùng mất lãi; thoả thuận giá riêng giữa các đại lý có thể vượt ranh giới pháp lý về cạnh tranh.
Bài này dùng thương vụ giả định của một đại lý sơn, đi qua cách thu thập căn cứ, phân biệt chồng lấn thật và cạnh tranh bình thường, các cơ chế có thể đề nghị với hãng, câu nói mẫu và những việc nên tránh. Mọi con số là giả định.
Thương vụ giả định: đại lý sơn của anh Khánh mất khách thầu
Anh Khánh làm đại lý cấp một cho một hãng sơn ở một thị xã, vùng bán theo chính sách gồm thị xã và tám xã xung quanh. Ba tháng gần đây, anh mất liên tiếp bốn khách thầu sơn quen. Hỏi ra, họ đang lấy hàng của chính hãng đó từ một đại lý ở tỉnh bên, giá thấp hơn giá của anh khoảng tám phần trăm, giao tận công trình.
Anh Khánh có hai phản xạ đầu tiên: hạ giá cho bằng, hoặc gọi thẳng cho đại lý kia. Cả hai đều có vấn đề. Hạ giá tám phần trăm gần như xoá hết lãi của anh, và đại lý kia có thể hạ tiếp. Gọi thẳng để "thống nhất giá" giữa hai đại lý thì không chỉ dễ thành cãi nhau mà còn có thể rơi vào thoả thuận ấn định giá, thứ pháp luật về cạnh tranh hạn chế.
Con đường còn lại là đi qua hãng: chính hãng đặt ra vùng bán, chính hãng có lợi ích giữ cho hệ thống đại lý không tự ăn thịt nhau. Nhưng để hãng hành động, anh cần nhiều hơn một lời than.
Phân biệt chồng lấn thật với cạnh tranh bình thường
Khách tự đi sang vùng khác mua. Một nhà thầu có công trình ở tỉnh bên và tiện mua luôn ở đó thì không phải lấn vùng. Hãng thường không can thiệp vào việc khách tự chọn nơi mua.
Đại lý kia chủ động giao hàng vào vùng. Nếu đại lý kia cử xe giao tận công trình trong vùng của anh Khánh, chào giá cho khách của anh, thì đó là chủ động bán ra ngoài vùng, thường trái với chính sách vùng của hãng.
Giá thấp hơn có nguồn gốc rõ. Đại lý kia có thể được giá thấp hơn vì đạt bậc thưởng cao hơn, hoặc đang xả hàng tồn. Biết nguồn gốc giúp đề nghị đúng: nếu do xả tồn, có thể chỉ là chuyện ngắn hạn.
Hàng không qua hệ thống đại lý. Nếu hàng đến từ nguồn không phải đại lý của hãng, câu chuyện khác hẳn và cần báo hãng theo cách khác.
Thu thập căn cứ trước khi nói với hãng
Nhân viên vùng cần căn cứ để báo cáo lên trên và để nói chuyện với đại lý kia mà không thành "nghe nói". Anh Khánh làm các bước sau, chỉ thu thập những gì khách tự nguyện cung cấp, không mạo danh, không gài bẫy.
- Ghi lại danh sách khách đã chuyển: tên công trình, thời điểm, số lượng ước tính anh mất.
- Hỏi khách quen, nếu họ đồng ý, cho xem báo giá hoặc phiếu giao hàng, ghi lại đại lý cung cấp và giá. Không ép, không xin bản chụp nếu khách ngại.
- Ghi nhận cách giao: xe của đại lý nào, giao tận công trình hay khách tự đến lấy.
- Ước tính doanh số mất trong ba tháng và lãi mất theo đó.
- Chuẩn bị một đề nghị cụ thể cho hãng, không chỉ báo cáo vấn đề.
Bước hai cần làm tế nhị. Khách là người tự do chọn nơi mua, ép họ đưa giấy tờ hay trách họ đổi nơi mua chỉ làm mất khách lâu dài. Khách thân thường sẵn lòng kể; khách không muốn thì thôi.
Tính thiệt hại để hãng thấy quy mô
Một lời than "bị lấn vùng" khó được ưu tiên. Một bảng ngắn cho thấy quy mô thì khác. Mọi con số là giả định.
| Chỉ tiêu | Ba tháng trước | Ba tháng gần đây | Chênh lệch |
|---|---|---|---|
| Số khách thầu lấy hàng | Hai mươi hai | Mười tám | Mất bốn khách |
| Doanh số từ khách thầu | 900 triệu đồng | 700 triệu đồng | Giảm 200 triệu đồng |
| Lãi gộp từ khách thầu | khoảng 90 triệu đồng | khoảng 70 triệu đồng | Giảm khoảng 20 triệu đồng |
| Tiến độ chỉ tiêu năm với hãng | Đúng tiến độ | Chậm khoảng một tháng | Có nguy cơ hụt bậc thưởng |
Dòng cuối là dòng hãng quan tâm nhất: đại lý chính của vùng có nguy cơ hụt chỉ tiêu, trong khi doanh số của hãng chỉ dịch từ vùng này sang vùng khác chứ không tăng. Với hãng, đó là một hệ thống đại lý đang tự ăn thịt nhau, và sớm muộn sẽ dẫn tới chiến tranh giá làm giảm lãi của mọi đại lý.
Các cơ chế có thể đề nghị hãng
Anh Khánh không đề nghị hãng phạt ai. Anh đề nghị một cơ chế cho cả hệ thống, để lần sau không phải than.
- Ghi nhận doanh số theo nơi giao. Hàng giao vào vùng của đại lý nào thì một phần doanh số tính cho chỉ tiêu của đại lý vùng đó. Đại lý bán chéo vẫn có lãi, đại lý vùng không bị hụt chỉ tiêu.
- Đăng ký công trình. Đại lý đăng ký công trình lớn với hãng; công trình đã đăng ký thì đại lý khác không chào giá vào. Cơ chế này hay dùng với khách dự án.
- Hỗ trợ giá cho công trình bị cạnh tranh. Khi đại lý vùng gặp giá thấp hơn từ đại lý khác của chính hãng, hãng hỗ trợ một mức giá đặc biệt cho công trình đó, có xét duyệt.
- Nhắc nhở theo bậc. Hãng nhắc đại lý chủ động bán ra ngoài vùng, lần thứ hai giảm thưởng, theo chính sách đã có hoặc sẽ đưa vào năm sau.
- Xem lại ranh giới vùng. Nếu khách hai vùng tự nhiên đi lại nhiều, có thể ranh giới vùng chưa hợp lý, cần chia lại.
Các cơ chế này đều do hãng áp dụng cho cả hệ thống, không phải thoả thuận riêng giữa hai đại lý. Đó là điểm khác quan trọng về mặt pháp lý và về mặt quan hệ.
Lượt đi lại với nhân viên vùng và câu nói mẫu
Giả định nhân viên phụ trách vùng là chị Phương.
- Anh Khánh mở: "Ba tháng nay em mất bốn khách thầu, họ lấy hàng của hãng mình qua đại lý tỉnh bên, giao tận công trình trong vùng em. Em gửi chị bảng số. Em không xin phạt ai, em xin hãng có cách để hai vùng không đấu giá nhau."
- Chị Phương: "Khách muốn mua ở đâu là quyền của khách." Anh Khánh: "Em đồng ý. Khách tự đến tỉnh bên mua thì em không nói. Em chỉ nói trường hợp đại lý kia cho xe giao vào vùng em, chào giá cho khách của em."
- Chị Phương: "Bên anh hạ giá cho bằng là được." Anh Khánh: "Hạ tám phần trăm thì em hết lãi, bên kia hạ tiếp thì cả hai cùng lỗ, cuối cùng hãng có hai đại lý yếu. Em đề nghị ghi nhận doanh số theo nơi giao, hoặc hỗ trợ giá cho công trình đang bị cạnh tranh."
- Khi chị Phương hỏi anh có làm gì tương tự không: "Em cam kết không chủ động giao vào vùng khác. Nếu khách vùng khác tự tìm đến, em báo chị để ghi nhận theo đúng cơ chế mình thống nhất."
Lượt cuối là chỗ giữ uy tín: anh Khánh không đòi cho riêng mình mà đề nghị một luật áp dụng cho mọi đại lý, kể cả anh.
Giữ khách trong lúc chờ hãng xử lý
Hãng xử lý chồng lấn thường mất vài tuần đến vài tháng, và trong thời gian đó anh Khánh vẫn phải giữ khách. Cách giữ không phải là hạ giá cho bằng mà là làm nổi những thứ đại lý ở xa khó làm. Anh có kho ngay trong thị xã, giao bù trong ngày khi công trình thiếu sơn giữa chừng, pha màu tại cửa hàng, nhận lại thùng thừa chưa mở. Với một nhà thầu, thiếu sơn một buổi chiều làm cả đội thợ ngồi chơi, và chi phí đó lớn hơn nhiều so với khoản chênh tám phần trăm.
Anh Khánh gọi lại cho bốn khách đã chuyển, không trách, chỉ hỏi thăm công trình và nói rõ: "Nếu công trình thiếu hàng gấp, anh gọi em, em giao trong hai giờ, giá như mọi khi." Hai trong bốn khách quay lại trong tháng sau, vì đại lý tỉnh bên giao rẻ nhưng phải hẹn trước hai ngày.
Với những công trình lớn mà khách nói rõ chỉ cần giá, anh xin chị Phương xét hỗ trợ giá cho riêng công trình đó theo cơ chế đã đề nghị. Như vậy anh không hạ giá đại trà, không mở ra chiến tranh giá, mà vẫn có lựa chọn cho đúng chỗ cần.
Những việc không nên làm
Không gọi đại lý kia để thống nhất mức giá bán. Dù xuất phát từ ý muốn tránh đấu giá, thoả thuận về giá giữa các bên cạnh tranh có thể bị coi là hạn chế cạnh tranh. Mọi trao đổi về giá nên đi qua hãng và dưới dạng chính sách chung của hãng. Không lan truyền thông tin xấu về đại lý kia với khách. Ngoài việc không tử tế, nó dễ quay lại làm hại chính anh khi khách kể lại.
Không mạo danh khách để xin báo giá của đại lý kia làm bằng chứng. Căn cứ chỉ nên là những gì khách tự nguyện cung cấp. Không trả đũa bằng cách giao hàng sang vùng của đại lý kia, vì như vậy chính anh trở thành người vi phạm.
Nếu hãng không có cơ chế nào và không muốn can thiệp, anh Khánh cần cân nhắc lại vị thế: giữ khách bằng dịch vụ như giao nhanh, pha màu tại chỗ, công nợ hợp lý thay vì giá; hoặc nói chuyện với hãng ở kỳ ký chính sách sau về việc xem lại vùng và chỉ tiêu. Các vấn đề về vùng bán độc quyền, bán ra ngoài vùng và thoả thuận giá có ranh giới pháp lý riêng, nên tra văn bản hiện hành và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi đề nghị đưa vào văn bản.
Câu hỏi thường gặp
Đại lý có quyền cấm đại lý khác bán vào vùng mình không?
Đại lý không có quyền đó. Việc phân vùng và xử lý bán ra ngoài vùng là chính sách của hãng, và cũng có giới hạn theo pháp luật về cạnh tranh. Đại lý chỉ có thể đề nghị hãng áp dụng cơ chế theo chính sách đã có.
Có nên gọi thẳng cho đại lý vùng bên để nói chuyện không?
Nói chuyện xã giao, hỏi han thì không sao. Nhưng không nên thoả thuận về mức giá bán, chia khách hay chia vùng giữa hai đại lý với nhau, vì có thể bị coi là thoả thuận hạn chế cạnh tranh. Những việc này nên đi qua hãng.
Khách tự sang vùng khác mua hàng thì có phải lấn vùng không?
Thường là không. Khách có quyền chọn nơi mua. Chồng lấn đáng bàn là khi đại lý kia chủ động chào giá và giao hàng vào vùng của mình. Phân biệt rõ hai trường hợp giúp lời đề nghị với hãng đáng tin hơn.
Có nên hạ giá cho bằng đại lý kia để giữ khách không?
Chỉ nên làm có chọn lọc, cho khách thật sự quan trọng và trong thời gian ngắn, trong lúc chờ hãng xử lý. Hạ giá đại trà dễ dẫn tới chiến tranh giá, cả hai đại lý cùng mất lãi, và hãng có một vùng yếu.
Ghi nhận doanh số theo nơi giao là gì?
Là cơ chế mà hãng tính một phần doanh số hàng giao vào vùng của đại lý nào cho chỉ tiêu của đại lý đó, dù hàng được xuất từ đại lý khác. Nhờ vậy đại lý vùng không bị hụt chỉ tiêu vì hàng tràn sang, còn đại lý bán chéo vẫn có phần lãi.
Nếu hãng không xử lý thì đại lý nên làm gì?
Giữ khách bằng những thứ ngoài giá như giao nhanh, dịch vụ tại chỗ, công nợ hợp lý, đồng thời ghi lại số liệu để đưa vào buổi bàn chính sách kỳ sau. Nếu chồng lấn kéo dài và làm hụt chỉ tiêu, đề nghị hãng xem lại vùng hoặc chỉ tiêu.