Khi chuỗi cửa hàng đề nghị nhận hàng ký gửi thay vì mua đứt, bạn đang được đề nghị gánh thêm ba thứ: tiền vốn nằm trên kệ của người khác, rủi ro hàng mất hoặc hỏng, và rủi ro hàng chậm bán. Đổi lại, ký gửi phải có giá cao hơn mua đứt, kỳ đối soát ngắn, quy định rõ về mất hỏng và một lối chuyển sang mua đứt khi hàng đã chứng minh bán được.
Bài này so hai hình thức bằng một ví dụ giả định của một xưởng gốm nhỏ, chỉ ra những điểm nên mặc cả trong mỗi hình thức, câu nói mẫu khi đề nghị một hình thức lai, và lúc nên từ chối. Phần soạn hợp đồng ký gửi, các điều khoản pháp lý chi tiết thuộc việc khác; ở đây chỉ bàn chỗ nào nên nhượng, chỗ nào nên giữ.
Thương vụ giả định: xưởng gốm của anh Vũ và chuỗi cửa hàng đồ gia dụng
Anh Vũ có xưởng gốm nhỏ làm cốc, đĩa men tro, bán sỉ cho quán cà phê và vài tiệm quà. Một chuỗi giả định gồm tám cửa hàng đồ gia dụng ngỏ ý muốn bày hàng của anh. Họ đề nghị nhận ký gửi: anh giao hàng, chuỗi bày bán, cuối mỗi tháng đối soát, trả tiền phần đã bán ở mức 60% giá bán lẻ, hàng chưa bán được thì anh lấy lại sau sáu tháng.
Anh Vũ hỏi có mua đứt được không. Người phụ trách thu mua nói chuỗi chỉ mua đứt với nhà cung cấp đã có số bán, còn sản phẩm mới thì bắt đầu bằng ký gửi. Lời giải thích hợp lý, và chuỗi cũng chịu rủi ro chiếm chỗ trên kệ. Câu hỏi của anh Vũ là: với hình thức đó, giá bao nhiêu thì đáng, và cần thêm điều kiện gì để không bị kẹt.
Gốm là mặt hàng dễ vỡ, dễ sứt khi khách cầm xem, và có tính mùa vụ rõ quanh dịp lễ, Tết. Ba đặc điểm này làm câu chuyện ký gửi khác hẳn so với một món hàng đóng hộp.
So hai hình thức bằng tiền
Giả định giá bán lẻ một bộ cốc là 400.000 đồng, giá vốn 150.000 đồng. Anh Vũ giao mỗi cửa hàng 20 bộ, tổng 160 bộ. Bảng dưới so kết quả sau sáu tháng nếu bán được 100 bộ.
| Chỉ tiêu | Mua đứt ở 50% giá lẻ | Ký gửi ở 60% giá lẻ |
|---|---|---|
| Tiền nhận mỗi bộ | 200 nghìn đồng | 240 nghìn đồng |
| Thời điểm nhận tiền | Một lần, sau thời hạn thanh toán | Rải rác theo tháng, chỉ phần đã bán |
| Số bộ được trả tiền | 160 | 100 |
| Tổng tiền nhận | 32 triệu | 24 triệu |
| Hàng còn lại | Thuộc chuỗi | 60 bộ quay về, giả định 10 bộ sứt mẻ |
| Vốn nằm trên kệ bình quân | Không | Khoảng 13 triệu theo giá vốn trong sáu tháng |
Ký gửi có giá mỗi bộ cao hơn nhưng tổng tiền thấp hơn nếu hàng không bán hết, và anh Vũ phải nhận lại 60 bộ, trong đó một phần đã sứt. Mua đứt chắc tiền hơn nhưng giá thấp hơn. Điểm cân bằng phụ thuộc vào tỷ lệ bán: chưa tính giá trị hàng nhận về, nếu anh tin bán được trên khoảng 83% số hàng giao thì ký gửi có lợi; dưới mức đó, mua đứt có lợi. Với sản phẩm mới chưa có số liệu, không ai biết tỷ lệ này, và đó là chỗ để thiết kế một hình thức an toàn hơn cho cả hai bên.
Nếu nhận ký gửi, đây là những dòng nên mặc cả
Tỷ lệ chia cao hơn mua đứt rõ ràng. Bạn đang gánh rủi ro thay chuỗi, nên phần chia phải phản ánh điều đó. Nếu chuỗi đưa mức ký gửi gần bằng mức mua đứt, đó là dấu hiệu nên hỏi lại.
Kỳ đối soát và thanh toán ngắn. Đối soát hằng tháng là tối thiểu, hai tuần thì tốt hơn với nhà sản xuất nhỏ. Mỗi kỳ cần có danh sách số bán theo cửa hàng, số còn trên kệ, số hư hỏng.
Trách nhiệm với hàng mất, vỡ trên kệ. Hàng nằm ở cửa hàng của chuỗi, khách cầm xem trong cửa hàng của chuỗi. Đề nghị: hàng mất hoặc vỡ trong cửa hàng do chuỗi chịu theo giá ký gửi, trừ lỗi sản xuất do xưởng chịu. Không có dòng này, mọi thứ vỡ đều thành thiệt của bạn.
Thời hạn lấy lại hàng chậm bán. Sáu tháng là dài với hàng có tính mùa vụ. Đề nghị đánh giá sau ba tháng, hàng nào bán dưới một mức thì rút sớm để đưa sang kênh khác trước mùa.
Quyền kiểm kê. Được đến kiểm kê tại cửa hàng một lần mỗi kỳ, có nhân viên cửa hàng đi cùng. Đây là cách duy nhất để biết số liệu đối soát có khớp với thực tế.
Lối chuyển sang mua đứt. Ghi rõ: nếu sau ba tháng, tỷ lệ bán đạt một mức hai bên thống nhất, các đợt hàng sau chuyển sang mua đứt ở giá đã định trước. Không có lối này, ký gửi dễ kéo dài mãi.
Câu nói mẫu khi đề nghị hình thức lai
Giả định người phụ trách thu mua là chị Ngân. Anh Vũ không từ chối ký gửi mà đề nghị một lộ trình.
- "Bên em hiểu chuỗi cần thử hàng mới trước khi mua. Em nhận ký gửi trong ba tháng đầu, ở mức 62% giá lẻ, đối soát hai tuần một lần."
- "Gốm dễ vỡ khi khách cầm xem, em xin chuỗi chịu phần vỡ trong cửa hàng theo giá ký gửi; hàng lỗi men, lỗi lò thì bên em đổi ngay không tính."
- "Sau ba tháng, mẫu nào bán trên 70% số giao thì các đợt sau em xin chuyển sang mua đứt ở 52%. Mẫu nào dưới mức đó, em rút về và thay mẫu khác."
- Khi chị Ngân hỏi vì sao giá mua đứt lại cao hơn mức mua đứt ban đầu: "Lúc đó hàng đã có số bán thật tại chính cửa hàng của chị, rủi ro của chuỗi thấp hơn nhiều so với hàng mới, nên em xin nhích hai phần trăm."
- Khi chị Ngân muốn giữ thời hạn sáu tháng: "Em đồng ý sáu tháng cho mẫu chủ lực, chỉ xin rút sớm hàng theo mùa trước Tết một tháng để em kịp đưa sang kênh khác."
Hình thức lai này cho chuỗi điều họ cần, là thử hàng mà không ôm rủi ro, và cho anh Vũ một lối thoát khỏi ký gửi khi hàng đã chứng minh bán được.
Nếu chọn mua đứt, vẫn còn những dòng phải mặc cả
Thời hạn thanh toán. Mua đứt chỉ an toàn hơn ký gửi khi tiền về đúng hạn. Một thời hạn thanh toán quá dài làm vốn của xưởng nằm ở công nợ thay vì nằm trên kệ, rủi ro chuyển dạng chứ không mất đi. Anh Vũ xin ba mươi ngày cho đơn đầu, đổi lại giao đúng lịch, đủ số.
Quyền trả hàng sau mua. Có chuỗi mua đứt nhưng vẫn giữ quyền trả hàng chậm bán sau một thời gian. Nếu vậy thì về thực chất đó là ký gửi có giá mua đứt, và anh nên xin giá ký gửi. Hỏi thẳng: hàng đã mua có được trả lại không, trong trường hợp nào.
Giá bán lẻ tối thiểu. Hàng đã bán đứt thì chuỗi tự định giá bán, nhưng anh có thể đề nghị chuỗi không xả giá dưới một mức trong một thời gian để giữ hình ảnh sản phẩm ở các kênh khác. Không phải chuỗi nào cũng nhận, và chỗ này có giới hạn pháp lý nên chỉ nên đặt thành đề nghị hợp tác.
Lịch đặt hàng. Mua đứt từng đợt nhỏ đều đặn tốt hơn một đơn lớn rồi im lặng sáu tháng. Lịch đặt giúp xưởng lên kế hoạch lò nung và giữ giá ổn định.
Kiểm kê và đối soát hàng ký gửi mỗi kỳ
Nếu cuối cùng nhận ký gửi, phần thắng thua nằm ở việc theo dõi. Năm bước dưới đây giúp anh Vũ không mất hàng vô hình.
- Lập biên bản giao nhận mỗi lần giao: mẫu, số lượng, giá ký gửi, chữ ký nhân viên nhận tại cửa hàng.
- Giữ một bảng theo dõi riêng cho từng cửa hàng: đã giao, đã bán theo đối soát, đã rút về, còn lại theo sổ.
- Mỗi kỳ, so số còn lại theo sổ với số còn lại theo báo cáo của chuỗi; chênh thì hỏi ngay trong kỳ đó, đừng để dồn.
- Ba tháng một lần, kiểm kê thực tế ở cửa hàng cùng nhân viên cửa hàng, ghi lại hàng sứt mẻ và nguyên nhân.
- Gửi tin nhắn tóm tắt kết quả kiểm kê cho người phụ trách thu mua, đề nghị xác nhận.
Năm bước này tốn khoảng nửa ngày mỗi tháng. Đổi lại, khi có chênh lệch, anh có giấy tờ để thương lượng thay vì chỉ có lời nói.
Cái sai hay gặp và khi nào từ chối
Sai lầm phổ biến nhất của xưởng nhỏ là nhận ký gửi rồi không theo dõi. Sau sáu tháng, số liệu đối soát nói đã bán 100 bộ, còn 50 bộ trên kệ, nhưng kiểm thực tế chỉ còn 40 bộ, 10 bộ chênh không ai giải thích được. Ký gửi mà không kiểm kê thì phần mất đi luôn rơi vào người giao hàng. Ghi nhận số lượng giao có chữ ký của nhân viên cửa hàng, đối chiếu mỗi kỳ, là việc tối thiểu.
Sai lầm thứ hai là giao quá nhiều. Hai mươi bộ mỗi cửa hàng là nhiều nếu chưa biết sức bán. Giao ít, bổ sung nhanh khi bán, vừa giảm vốn nằm kệ vừa giảm hàng sứt khi rút về. Anh Vũ có thể đề nghị giao mười bộ mỗi điểm, bổ sung trong ba ngày khi cửa hàng báo còn dưới năm bộ.
Khi nào từ chối: nếu chuỗi đưa mức ký gửi gần bằng mức mua đứt, không nhận trách nhiệm hàng vỡ, đối soát ba tháng một lần và không có lối chuyển sang mua đứt, anh Vũ đang cho mượn hàng và vốn mà không được trả công. Câu rời bàn: "Ở các điều kiện này bên em chưa gánh nổi phần rủi ro. Khi nào chuỗi xem xét được một lộ trình chuyển sang mua đứt, em rất mong được gặp lại chị."
Các điều khoản về quyền sở hữu hàng ký gửi, trách nhiệm khi mất mát, cách xuất chứng từ khi hàng bán ra cần tra văn bản hiện hành; nếu chưa chắc, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn và hỏi người làm kế toán trước khi ký.
Câu hỏi thường gặp
Ký gửi luôn bất lợi cho nhà sản xuất nhỏ phải không?
Không hẳn. Ký gửi giúp sản phẩm mới có mặt ở nơi khó vào nếu đòi mua đứt ngay, và tỷ lệ chia thường cao hơn. Ký gửi bất lợi khi tỷ lệ chia không bù được rủi ro, kỳ đối soát dài, không ai chịu hàng mất vỡ và không có lối chuyển sang mua đứt.
Làm sao biết tỷ lệ chia ký gửi bao nhiêu là hợp lý?
Tự tính điểm cân bằng giữa ký gửi và mua đứt theo tỷ lệ bán dự kiến, như bảng trong bài. Nếu bạn cần bán gần hết số giao mới bằng mua đứt, mức chia ký gửi đang quá thấp. Con số trong bài chỉ là giả định để minh hoạ cách tính.
Hàng ký gửi bị vỡ trong cửa hàng thì ai chịu?
Tuỳ thoả thuận. Nếu không thoả thuận, thường mỗi bên hiểu một kiểu và phần thiệt hay rơi vào bên giao hàng. Vì vậy nên ghi rõ: vỡ do khách hoặc nhân viên trong cửa hàng thì cửa hàng chịu, lỗi sản xuất thì xưởng chịu.
Có nên giao hàng ký gửi cho chuỗi mới hợp tác không cần ký gì không?
Không nên. Ít nhất cần biên bản giao nhận ghi số lượng, mẫu mã, giá ký gửi, có chữ ký của người nhận tại cửa hàng, cùng một tin nhắn hoặc thư xác nhận các điều kiện chính. Không có giấy tờ thì khi đối soát lệch bạn không có gì để đối chiếu.
Chuyển từ ký gửi sang mua đứt có nên xin giá cao hơn không?
Có thể xin, vì khi đó hàng đã có số bán thật tại chính cửa hàng, rủi ro của chuỗi thấp hơn. Nhưng không nên đẩy quá mức, vì chuỗi vẫn phải ôm hàng tồn. Mức nhích nhỏ kèm số liệu bán là đủ thuyết phục.
Nên giao bao nhiêu hàng ký gửi cho mỗi cửa hàng?
Đủ để kệ trông đầy đặn và không hết hàng giữa hai lần bổ sung, nhưng không hơn. Với nhà sản xuất nhỏ, giao ít và bổ sung nhanh giảm vốn nằm kệ và giảm hàng hư hỏng khi rút về.