Điều kiện trả hàng chậm bán là dòng nhà cung cấp nhỏ nên mặc cả kỹ nhất khi làm việc với chuỗi bán lẻ, vì đó là khoản duy nhất không có giới hạn tự nhiên: giá có trần, phí có số, còn hàng trả về thì có thể là một thùng hoặc nửa kho. Ba thứ cần đưa lên bàn là trần tỷ lệ trả theo kỳ, thời hạn báo trước và cách xử lý trước khi trả, như giảm giá xả tại chỗ hay đổi sang mã khác.
Bài dưới đây dùng một thương vụ giả định của một xưởng nước ép đóng chai, tính chi phí thật của một lô hàng quay về, đưa ra các phương án thay thế cho việc nhận hàng, câu nói mẫu cho hai phía và các dấu hiệu cho thấy điều kiện trả hàng đang biến bạn thành kho chứa miễn phí. Mọi con số là giả định.
Thương vụ giả định: lô nước ép bị trả sau ba tháng
Anh Hiển có xưởng nước ép trái cây đóng chai, hạn dùng sáu tháng, bán vào một chuỗi siêu thị mini giả định gồm năm mươi điểm. Thoả thuận ban đầu chỉ ghi một câu chung: "hàng chậm bán, cận hạn được trả lại nhà cung cấp". Ba tháng đầu mọi thứ ổn. Đến tháng thứ tư, chuỗi gửi thông báo trả về 2.400 chai từ mười tám cửa hàng, phần lớn còn hai tháng hạn dùng.
Anh Hiển nhận lại, đi gom ở mười tám điểm, mất ba ngày xe chạy. Hàng còn hai tháng hạn thì không kênh sỉ nào nhận ở giá cũ; anh bán xả cho các quán nước được khoảng một nửa, số còn lại tặng nhân viên và bỏ đi. Khi ngồi tính lại, anh thấy lô trả về này ăn hết lãi của gần hai tháng bán hàng vào chuỗi.
Đợt gia hạn thoả thuận năm sau, anh Hiển quyết định không để câu "được trả lại" đứng một mình nữa. Anh cần biết trả bao nhiêu, khi nào, theo cách nào, và trước khi trả thì đã thử những gì.
Chi phí thật của một lô hàng quay về
Giả định giá nhập của chuỗi là 20.000 đồng một chai, giá vốn 12.000 đồng. Bảng tính lô 2.400 chai trả về ở tháng thứ tư.
| Khoản | Cách tính giả định | Số tiền |
|---|---|---|
| Tiền hàng chuỗi trừ lại | 2.400 chai nhân giá nhập 20 nghìn | 48 triệu đồng |
| Thu lại khi bán xả | Khoảng 1.200 chai, mỗi chai 9 nghìn | cộng 10,8 triệu đồng |
| Xe gom hàng ở mười tám điểm | Ba ngày xe và người | 4,5 triệu đồng |
| Hàng bỏ đi | 1.200 chai không bán được | đã nằm trong dòng đầu |
| Thiệt hại ròng của lô | 48 triệu trừ 10,8 triệu cộng 4,5 triệu | khoảng 41,7 triệu đồng |
Nếu mỗi tháng xưởng bán vào chuỗi khoảng 3.000 chai, lãi mỗi chai 8.000 đồng, tổng lãi một tháng khoảng 24 triệu. Một lô trả về như vậy xoá gần hai tháng lãi. Điều đáng chú ý là thiệt hại không nằm ở số chai mà ở thời điểm: hàng quay về khi còn hai tháng hạn thì gần như mất giá trị. Cùng 2.400 chai đó, nếu được báo khi còn bốn tháng hạn, anh Hiển có thể chuyển sang kênh khác ở giá gần như đủ.
Ba dòng cần mặc cả và vì sao
Trần tỷ lệ trả theo kỳ. Đề nghị hàng trả về trong một quý không vượt một tỷ lệ của số hàng giao trong quý đó, giả định 3%. Phần vượt hai bên cùng tìm nguyên nhân: nếu do chuỗi đặt quá tay hoặc trưng bày sai chỗ thì chuỗi chịu, nếu do sản phẩm không bán được thì cùng tính cách giảm đơn. Trần không có nghĩa nhà cung cấp phủi tay, mà là chia rủi ro cho bên đã quyết số lượng đặt.
Thời hạn báo trước theo hạn dùng. Đề nghị hàng chậm bán phải được báo khi còn ít nhất một nửa hạn dùng. Báo muộn hơn mức đó, phần trả về chuyển sang giảm giá xả tại chỗ, hai bên chia phần giảm. Dòng này biến hàng trả về từ thứ gần như bỏ đi thành thứ còn bán được.
Thứ tự xử lý trước khi trả. Thay vì trả ngay, thoả thuận một thứ tự: chuyển hàng giữa các cửa hàng của chuỗi trước, rồi giảm giá xả tại chỗ, cuối cùng mới trả về. Nhiều khi hàng chậm ở cửa hàng này lại bán nhanh ở cửa hàng khác.
Các phương án bù thay cho nhận hàng về
Khi chuỗi muốn trả, anh Hiển đưa ra những lựa chọn khác, mỗi cái có chi phí thấp hơn việc đi gom hàng.
- Giảm giá xả tại chỗ, chia phần giảm. Chuỗi hạ giá bán lẻ trong hai tuần, xưởng góp một phần mỗi chai. Chi phí xưởng thường thấp hơn nhiều so với nhận về rồi xả ở kênh khác.
- Đổi sang mã sắp ra. Hàng chậm bán đổi lấy hàng mới cùng giá trị nhưng loại khác, mã khác đang bán tốt hơn. Xưởng mang hàng cũ về khi còn nhiều hạn, đưa sang kênh sỉ.
- Chuyển nội bộ chuỗi. Đề nghị chuỗi gom hàng từ điểm bán chậm về điểm bán nhanh, xưởng hỗ trợ chi phí chở một phần nếu cần.
- Bù bằng giảm đơn sau. Thay vì trả hàng, chuỗi giảm số lượng đặt hai kỳ tới, xưởng giữ nguyên giá. Không ai mất tiền mặt, chỉ dời thời điểm.
- Tặng kèm cho khách. Hàng còn hạn ngắn dùng làm hàng tặng khi khách mua mã chính. Vừa giải phóng tồn, vừa tạo khách dùng thử.
Không phải phương án nào cũng hợp với mọi mặt hàng. Với nước ép hạn ngắn, giảm giá xả tại chỗ và tặng kèm thường hiệu quả nhất; với hàng khô hạn dài, đổi mã và chuyển nội bộ dễ làm hơn.
Chuẩn bị số liệu trước buổi gia hạn
Muốn chuỗi đổi điều khoản trả hàng, anh Hiển cần mang tới thứ người phụ trách ngành hàng có thể trình lên cấp trên. Lời than không trình được, bảng số liệu thì được. Anh chuẩn bị theo các bước sau.
- Gom lịch sử trả hàng mười hai tháng. Mỗi lô: ngày báo, số lượng, cửa hàng, hạn dùng còn lại khi báo. Đây là dữ liệu cho thấy vấn đề nằm ở thời điểm báo chứ không chỉ ở số lượng.
- Tách theo cửa hàng. Thường chỉ một nhóm nhỏ cửa hàng chiếm phần lớn hàng trả. Anh Hiển phát hiện sáu trong năm mươi điểm chiếm hơn một nửa số chai quay về, đều là những điểm đặt mỗi lần gấp đôi sức bán.
- Tính thiệt hại ròng cho cả năm. Dùng cách tính ở bảng trên cho từng lô, cộng lại. Con số này cho thấy hàng trả về đang ăn bao nhiêu phần lãi của cả kênh.
- Soạn sẵn hai phương án. Một phương án đầy đủ gồm trần, thời hạn báo trước và thứ tự xử lý; một phương án tối thiểu chỉ gồm thời hạn báo trước. Biết trước mình sẵn sàng lùi tới đâu giúp anh không nhượng quá tay khi bị hỏi dồn.
- Chuẩn bị thứ đổi lại. Giao bổ sung nhanh hơn, hỗ trợ góp phần giảm giá xả, cử người đi kiểm hạn dùng ở các điểm hai tuần một lần. Mỗi thứ đều tốn chi phí thật, nên ghi rõ mình chịu được tới mức nào.
Khi đặt danh sách sáu cửa hàng đặt dư lên bàn, câu chuyện chuyển từ "nhà cung cấp muốn trốn trách nhiệm" sang "hai bên cùng sửa cách đặt hàng ở vài điểm". Đó là câu chuyện người phụ trách ngành hàng dễ đồng ý hơn nhiều.
Lượt đi lại trên bàn và câu nói mẫu
Giả định người phụ trách ngành hàng của chuỗi là chị Trâm. Buổi gặp gia hạn thoả thuận năm sau.
- Anh Hiển mở: "Năm vừa rồi bên em có một lô 2.400 chai quay về khi còn hai tháng hạn, phần lớn phải bỏ. Em muốn năm nay hai bên có cách làm khác để hàng không phí như vậy."
- Chị Trâm: "Hàng không bán được thì chuỗi phải trả, nhà cung cấp nào cũng vậy." Anh Hiển: "Em đồng ý hàng không bán được thì không để chuỗi chịu. Em chỉ xin được báo khi còn một nửa hạn, để em kịp đưa sang kênh khác, và trước khi trả mình thử giảm giá tại chỗ, bên em góp phần giảm."
- Chị Trâm: "Trần 3% thì thấp quá, có tháng hàng đứng hết." Anh Hiển: "Vậy em xin 5% mỗi quý, phần vượt hai bên xem nguyên nhân. Nếu do bên em, em nhận hết và giảm đơn kỳ sau."
- Khi chị Trâm hỏi bên mình đổi lại được gì: "Em cam kết giao bổ sung trong ba ngày khi cửa hàng báo thiếu, để chuỗi đặt ít mỗi lần mà không sợ hết hàng. Đặt ít đi thì hàng chậm cũng ít đi."
Câu cuối là chỗ then chốt: cách giảm hàng trả về hiệu quả nhất không phải cãi về tỷ lệ mà là giúp chuỗi đặt ít hơn mỗi lần. Xưởng giao nhanh hơn, chuỗi đặt nhỏ hơn, hàng tồn ở cửa hàng giảm, và hàng chậm bán giảm theo.
Cái sai hay gặp và lúc nên dừng
Sai lầm đầu tiên là chấp nhận câu "được trả lại" mà không có số. Câu đó nghe bình thường lúc ký, nhưng trở thành lỗ hổng khi chuỗi đổi người phụ trách hoặc khi một ngành hàng bị cắt giảm. Thứ hai là đồng ý cho trừ tiền hàng trả về vào công nợ mà không kiểm hàng. Hàng quay về cần được đếm, xem hạn dùng, xem tình trạng bao bì, ký biên bản, rồi mới trừ tiền. Có những lô trong đó lẫn hàng không phải của mình hoặc hàng hư do bảo quản.
Thứ ba là nhận trả về hàng hỏng do bảo quản tại cửa hàng như để dưới nắng hay mất lạnh. Đó không phải hàng chậm bán mà là hàng bị hỏng khi đã thuộc trách nhiệm cửa hàng. Cần tách hai loại này trong thoả thuận.
Anh Hiển nên dừng nếu chuỗi giữ quyền trả hàng không giới hạn, không báo trước, trừ thẳng vào công nợ không cần biên bản. Ở điều kiện đó, xưởng đang cho chuỗi mượn kho và mượn vốn miễn phí. Các vấn đề như quyền trừ công nợ, biên bản trả hàng, trách nhiệm với hàng hỏng do bảo quản cần tra văn bản hiện hành; nếu chưa rõ, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi ký gia hạn.
Câu hỏi thường gặp
Nhà cung cấp nhỏ có quyền từ chối nhận hàng chậm bán không?
Tuỳ thoả thuận đã ký. Nếu thoả thuận có điều khoản trả hàng thì bạn phải tuân theo điều khoản đó. Việc có thể làm là đàm phán lại điều khoản khi gia hạn, thêm trần, thời hạn báo trước và thứ tự xử lý trước khi trả.
Trần tỷ lệ trả hàng bao nhiêu là hợp lý?
Không có mức chung. Mức hợp lý phụ thuộc vào hạn dùng của sản phẩm, độ ổn định của nhu cầu và việc ai quyết số lượng đặt. Con số 3% hay 5% trong bài chỉ là giả định để minh hoạ. Bạn nên dựa trên số liệu bán thật của chính sản phẩm mình.
Hàng trả về có nên trừ thẳng vào công nợ không?
Chỉ nên trừ sau khi có biên bản kiểm hàng có chữ ký của hai bên, ghi số lượng, hạn dùng và tình trạng. Trừ thẳng không qua kiểm là cách dễ phát sinh tranh cãi nhất, và người chịu thiệt thường là bên nhỏ.
Làm sao giúp chuỗi đặt ít mỗi lần mà không hết hàng?
Rút ngắn thời gian giao bổ sung, giữ lịch giao đều trong tuần, và theo dõi số bán của các cửa hàng nếu chuỗi chia sẻ. Khi chuỗi tin xưởng giao kịp, họ không cần đặt dư để phòng hết hàng.
Hàng hỏng do bảo quản ở cửa hàng có phải là hàng chậm bán không?
Không. Hàng hỏng do bảo quản sai cách như để nơi nóng, mất lạnh, va đập trong cửa hàng là vấn đề khác với hàng chậm bán. Thoả thuận nên tách rõ hai loại và quy định ai chịu cho từng loại.
Có nên đồng ý giảm giá xả thay vì nhận hàng về không?
Thường là nên, nhất là với hàng hạn ngắn. Giảm giá xả tại chỗ tốn ít chi phí chở hàng và bán được khi hàng còn giá trị. Điều cần chốt là mức góp mỗi đơn vị, thời gian xả và giá quay về sau đợt.