Trước khi ngồi lại với một khách sỉ đã mua hàng của mình, hãy kéo lịch sử đơn của họ ra đọc: số lượng mỗi lần, khoảng cách giữa các lần đặt, mặt hàng tăng giảm, cách họ trả tiền, các lần đổi trả và giao gấp. Những con số ấy cho biết khách đang cần gì, lo gì và có thể đổi gì, nhiều khi rõ hơn chính lời họ nói trong buổi họp.
Bài này đi theo chị Thu, phụ trách bán hàng của một xưởng nước mắm đóng chai, chuẩn bị đàm phán lại điều kiện năm sau với một nhà hàng tiệc cưới đã lấy hàng mười tám tháng. Bạn sẽ thấy nên kéo cột nào, đọc thế nào, biến số liệu thành giả thuyết ra sao và kiểm giả thuyết bằng câu hỏi trên bàn. Mọi con số là giả định.
Lịch sử đơn nói điều mà khách không nói
Trong buổi họp, khách thường nói những điều có lợi cho họ: hàng bán chậm, giá chỗ khác mềm hơn, năm sau kinh doanh khó. Những điều đó có thể đúng, có thể chỉ là cách mở lời. Lịch sử đơn thì không có ý đồ. Nó ghi lại khách đã thật sự làm gì: đặt bao nhiêu, khi nào, trả tiền ra sao, có than phiền gì.
Chị Thu nhớ mang máng nhà hàng đặt đều, trả tiền đúng hạn. Nhưng khi kéo số liệu ra, chị thấy một bức tranh khác. Ba tháng cưới cao điểm, nhà hàng đặt gấp đôi và có tới năm lần gọi giao gấp trong ngày. Các tháng thấp điểm họ đặt rất ít, có tháng không đặt. Thời gian trả tiền kéo từ 20 ngày lên 35 ngày ở nửa năm sau. Và chưa lần nào đổi trả hàng.
Từ đó chị đoán ra mấy điều: nhà hàng coi trọng giao gấp mùa cưới hơn là giá; dòng tiền của họ căng dần lên; và họ hài lòng về chất lượng. Ba điều ấy định hình toàn bộ cách chị chuẩn bị, chứ không phải câu "năm sau khó khăn lắm" mà khách nhắn trước buổi họp.
Việc đọc này nên làm sớm, ít nhất hai ba ngày trước buổi họp, không phải trong mười phút ngồi chờ ở sảnh. Có thời gian thì mới hỏi được người giao hàng, người thu tiền, mới kịp tính lại giá sàn cho quy cách can lớn hay cho lịch giao gấp, và mới soạn được câu hỏi tử tế. Đọc vội thì chỉ kịp thấy vài con số nổi bật, còn những chỗ lệch nhỏ mà quan trọng, như ngày trả tiền nhích dần từng tuần, sẽ bị bỏ qua.
Năm cột cần kéo ra từ sổ đơn hàng
Không cần phần mềm phức tạp. Một sổ ghi đơn hoặc bảng tính đơn giản theo tháng là đủ. Chị Thu kéo năm cột dưới đây cho mười tám tháng.
| Cột | Đọc để biết gì | Ví dụ đọc được (giả định) |
|---|---|---|
| Số lượng mỗi đơn và mỗi tháng | Quy mô thật, mùa vụ, xu hướng tăng giảm | Mùa cưới gấp đôi, thấp điểm giảm còn một phần ba |
| Khoảng cách giữa các lần đặt | Khách có kho dự trữ hay mua tới đâu dùng tới đó | Mùa cao điểm đặt mỗi tuần, thấp điểm hai tháng một lần |
| Cơ cấu mặt hàng | Dòng nào đang tăng, dòng nào bị thay | Chai lớn tăng, chai nhỏ giảm dần |
| Số ngày từ khi giao tới khi trả tiền | Sức khoẻ dòng tiền của khách | Từ khoảng 20 ngày kéo lên khoảng 35 ngày |
| Giao gấp, đổi trả, than phiền | Điều khách coi trọng và chỗ đau | Năm lần giao gấp mùa cưới, không đổi trả |
Mỗi cột chỉ mất vài phút nếu sổ đơn ghi tạm đủ. Nếu sổ thiếu cột nào, hỏi người giao hàng và người thu tiền; họ thường nhớ những chuyện không ai ghi lại.
Từ con số ra giả thuyết về nhu cầu
Giao gấp nhiều vào mùa cao điểm. Giả thuyết: khách không có chỗ trữ hàng hoặc không dám trữ nhiều, nên phụ thuộc vào khả năng giao nhanh. Giao gấp là thứ họ sẵn lòng trả cho, và là quân bài của mình.
Thời gian trả tiền kéo dài dần. Giả thuyết: dòng tiền của khách căng hơn, có thể vì mở thêm chi nhánh hoặc vì doanh thu thấp điểm yếu. Họ có thể sẽ xin hạn nợ dài hơn. Mình cần chuẩn bị trước giới hạn và cái để đổi.
Chai lớn tăng, chai nhỏ giảm. Giả thuyết: bếp đang chuyển sang mua theo khối lượng để tiết kiệm. Có thể đề nghị quy cách can lớn hơn, vừa giảm chi phí bao bì cho mình, vừa có giá đơn vị tốt hơn cho khách.
Không có đổi trả. Giả thuyết: chất lượng ổn định là điểm mạnh. Khi khách nói giá chỗ khác mềm hơn, mười tám tháng không đổi trả là bằng chứng thật để giữ giá, không cần nói quá.
Có tháng không đặt. Giả thuyết: thấp điểm họ dùng hàng tồn hoặc mua chỗ khác cho rẻ. Cần hỏi khéo để biết, vì nếu họ đang chia đơn cho nơi khác, chuyện giữ giá và giữ khách là hai bài toán khác nhau.
Kiểm giả thuyết bằng câu hỏi trên bàn
Giả thuyết đọc từ số liệu vẫn chỉ là đoán. Chị Thu chuẩn bị sẵn câu hỏi mở để khách tự xác nhận hoặc bác bỏ, không hỏi kiểu gài bẫy.
- Về giao gấp: "Mùa cưới vừa rồi bên mình có năm lần cần hàng trong ngày. Năm sau bên anh dự kiến số tiệc thế nào, có cần em giữ sẵn một lượng hàng riêng không?"
- Về dòng tiền: "Mấy tháng gần đây thời gian thanh toán dài hơn trước một chút. Bên anh có muốn chọn lại lịch trả tiền cho tiện không, em xem bên em làm được cách nào." Hỏi thẳng mà nhẹ, không trách.
- Về quy cách: "Em thấy bếp dùng chai lớn nhiều hơn hẳn. Nếu có can lớn hơn thì bếp có tiện dùng không?"
- Về tháng trống: "Tháng thấp điểm bên anh thường dùng hàng tồn hay có nguồn khác bổ sung?" Nếu khách nói có nguồn khác, hỏi tiếp điều gì khiến họ chọn nguồn đó.
- Về điều chưa thấy: "Mười tám tháng qua, chỗ nào bên em làm chưa vừa ý anh?" Câu này hay mở ra chuyện không nằm trong sổ.
Mỗi câu trả lời xác nhận một giả thuyết thì đề nghị đã chuẩn bị sẵn có thể đem ra ngay. Câu trả lời bác bỏ thì ghi lại, không cãi, và tạm cất đề nghị liên quan.
Biến kết quả đọc thành đề nghị chuẩn bị sẵn
Từ năm giả thuyết, chị Thu soạn ba đề nghị để mang vào buổi họp. Đề nghị một: giữ giá năm sau như năm nay, kèm cam kết giao trong ngày cho mùa cưới, đổi lại nhà hàng báo trước lịch tiệc theo tháng để xưởng chuẩn bị hàng. Đề nghị hai: chuyển sang can lớn cho bếp, giá đơn vị thấp hơn chai, vì xưởng tiết kiệm được bao bì. Đề nghị ba: nếu nhà hàng muốn trả chậm hơn, hai bên chọn lịch trả cố định hai lần mỗi tháng thay vì kéo dài tuỳ lúc.
Cả ba đề nghị đều xuất phát từ số liệu chứ không từ việc đoán bừa khách muốn gì. Khi khách mở lời bằng "năm sau khó khăn, chị bớt giá cho bên anh", chị Thu không phải chọn giữa giảm và không giảm. Chị đáp: "Em hiểu. Em xem lại thì thấy chỗ bên anh tốn nhất là mùa cưới phải gọi hàng gấp, chỗ đó em lo được, giá giữ nguyên. Còn nếu bếp đổi sang can lớn thì giá trên mỗi lít sẽ nhẹ hơn."
Đây là đàm phán tử tế: dùng hiểu biết về khách để đưa ra thứ có ích cho cả hai, không dùng nó để ép hay bắt bí. Biết dòng tiền khách đang căng không phải để siết, mà để đưa ra lịch trả tiền khách giữ được, vì một khách trả đều còn hơn một khách nhận hạn dài rồi trả trễ.
Khi khách mới chưa có lịch sử để đọc
Với khách chưa từng mua, không có sổ đơn nào để kéo. Nhưng vẫn có những dấu vết khác thay cho lịch sử. Đơn hàng thử, nếu có, là lịch sử đầu tiên: họ đặt bao nhiêu, có hỏi giao gấp không, trả tiền nhanh hay chậm. Những tin nhắn hỏi giá đầu tiên cũng là dữ liệu: họ hỏi về giá trước hay về quy cách, chất lượng trước.
Ngoài ra, chị Thu có thể nhìn vào khách tương tự đã có trong sổ. Một nhà hàng tiệc cưới khác cùng quy mô có nhịp đặt thế nào, mùa nào cao, hay đòi gì. Không được giả định khách mới giống hệt, nhưng nó cho một bộ giả thuyết ban đầu để soạn câu hỏi.
Cuối cùng, với khách mới, phần hỏi trên bàn nên nhiều hơn phần đề nghị. Buổi đầu dùng để thu thập những gì sổ đơn sẽ cho sau này: quy mô, mùa vụ, cách trả tiền, chỗ đau với nguồn cũ. Chị ghi lại ngay sau buổi họp, để lần gặp sau đã có cái mà đọc.
Những cái sai khi đọc lịch sử đơn
Đọc trung bình thay vì đọc nhịp. Trung bình mỗi tháng 300 chai che mất chuyện mùa cưới 600 chai còn thấp điểm 100 chai. Đề nghị dựa trên trung bình sẽ không khớp với mùa nào cả. Luôn nhìn theo từng tháng trước khi cộng.
Chỉ đọc số lượng, bỏ qua tiền. Số lượng tăng mà thời gian trả tiền kéo dài thì đơn lớn hơn chưa chắc đã tốt hơn. Đặt cột số lượng cạnh cột ngày trả tiền để thấy cả hai cùng lúc.
Coi một lần bất thường là xu hướng. Một tháng đặt rất ít có thể do nhà hàng sửa bếp, không phải do họ chuyển nguồn. Cần ít nhất hai ba điểm cùng hướng mới gọi là xu hướng; một điểm thì ghi thành câu hỏi để hỏi trên bàn.
Dùng số liệu để bắt lỗi khách. Đọc thấy khách trả chậm rồi mở buổi họp bằng câu trách thì cuộc nói chuyện chuyển ngay sang phòng thủ. Số liệu dùng để hiểu và đưa đề nghị, không dùng làm bằng chứng buộc tội.
Bỏ qua lời kể của người giao hàng. Sổ đơn không ghi chuyện bếp trưởng phàn nàn nắp chai khó mở hay bảo vệ không cho xe vào giờ trưa. Người giao hàng biết. Mười phút hỏi họ thường cho thêm một hai biến số mà bảng tính không bao giờ có.
Câu hỏi thường gặp
Cần kéo lịch sử bao lâu thì đủ?
Ít nhất trọn một chu kỳ kinh doanh của khách, thường là mười hai tháng, để thấy được mùa cao và mùa thấp. Khách mua theo dự án thì đọc theo từng dự án thay vì theo tháng.
Có nên nói với khách là mình đã phân tích lịch sử đơn của họ không?
Nói tự nhiên thì được, như "em xem lại thấy mùa cưới bên mình cần giao gấp nhiều". Khách thường đánh giá cao người bán hiểu việc của họ. Không nên đọc cả bảng số liệu ra như đang chất vấn.
Thấy khách trả tiền chậm dần thì nên siết điều kiện ngay không?
Nên hỏi trước khi siết. Có thể khách chỉ đổi người làm kế toán hoặc đổi lịch chi. Hỏi rồi đưa lịch trả tiền cố định thường hiệu quả hơn siết ngay. Nếu kéo dài quá mức cơ sở chịu được thì mới đưa vào nhóm điều kiện phải đổi.
Sổ đơn của xưởng ghi lộn xộn thì làm sao?
Bắt đầu bằng ba cột dễ nhất: ngày đặt, số lượng, ngày thu tiền. Phần đổi trả và giao gấp hỏi người giao hàng. Từ đơn tiếp theo, ghi đủ năm cột; sáu tháng sau đã có dữ liệu dùng được.
Lịch sử đơn có giúp được gì khi khách đòi giảm giá vì giá chỗ khác mềm hơn?
Có. Số lần giao gấp đã đáp ứng, số lần không có đổi trả, số tháng giao đúng hạn là bằng chứng thật về giá trị bạn đã mang lại. Nêu những con số đó thay vì tranh cãi về giá của nơi khác mà bạn không kiểm được.
Đọc lịch sử đơn có phải là tìm hiểu đối tác như trong sách đàm phán không?
Nó là một phần cụ thể của việc đó, dành riêng cho khách đã mua hàng. Điểm mạnh là số liệu có sẵn trong sổ của chính mình, không phải đi dò hỏi, và nó phản ánh việc khách đã làm chứ không phải điều họ nói.