Trước khi gặp một khách lớn, hãy tính sẵn bức tranh nếu không chốt được đơn: máy móc và thợ sẽ làm gì, nguyên liệu đã đặt sẽ đi đâu, tiền mặt có đủ qua ba tháng tới không, và khách nào có thể lấp một phần chỗ trống. Có bức tranh ấy bằng con số, bạn biết mình mất bao nhiêu nếu đứng dậy, nên không bị nỗi sợ mất đơn đẩy xuống dưới giá sàn.
Ví dụ đi theo anh Lực, chủ một xưởng nhựa gia dụng nhỏ, chuẩn bị gặp một nhà phân phối muốn đặt rổ, thau, hộp đựng với số lượng lớn hơn tổng đơn của xưởng cả quý trước. Bài không bàn lại khái niệm phương án dự phòng; nó đi bằng bảng tính cụ thể cho một thương vụ hàng hoá, để thấy cách làm phương án ấy mạnh lên trước buổi họp. Mọi con số là giả định.
Vì sao xưởng nhỏ hay nhận đơn lỗ trước khách lớn
Anh Lực đã chờ một khách như vậy suốt hai năm. Đơn của nhà phân phối có thể giúp xưởng chạy đủ ba ca, giữ được thợ lành nghề, trả nợ máy mới. Trong đầu anh, không chốt được nghĩa là "mất tất cả". Chính ý nghĩ ấy làm anh yếu trên bàn trước khi buổi họp bắt đầu.
Khi chưa tính, nỗi sợ mất đơn không có giới hạn. Mọi mức giá khách đưa ra đều được so với cái "mất tất cả" mơ hồ, và cái gì cũng có vẻ hơn. Người mua có kinh nghiệm cảm thấy điều đó qua cách người bán vội vàng, nhắc đi nhắc lại "bên em rất muốn hợp tác", nhượng trước khi được hỏi.
Khi đã tính, cái mất có hình dạng. Có thể là năm mươi triệu tiền công suất trống mỗi tháng, ba mươi triệu nguyên liệu nằm kho, hai tháng chậm trả nợ máy (tất cả là số giả định). Những con số ấy đau nhưng có giới hạn. Và một khi biết giới hạn, anh Lực có thể so: nhận đơn ở mức khách đề nghị thì mất bao nhiêu, không nhận thì mất bao nhiêu. Phép so ấy đôi khi cho ra kết quả bất ngờ: không nhận còn đỡ lỗ hơn.
Còn một lý do nữa khiến xưởng nhỏ yếu thế: người chủ thường tự đi đàm phán, tự làm sổ sách, tự đứng máy, nên không có ai ngồi tính giúp trước buổi họp. Mọi phép tính được làm nhẩm trong đầu, ngay lúc khách đang chờ câu trả lời. Nhẩm dưới sức ép thì luôn thiên về phía muốn chốt. Vì vậy phần chuẩn bị dưới đây được làm trên giấy, trước đó ít nhất một ngày, có người thứ hai cùng xem.
Bốn câu hỏi phải trả lời bằng con số trước buổi gặp
Anh Lực ngồi với người làm sổ sách của xưởng một buổi chiều, trả lời bốn câu dưới đây. Mỗi câu ghi một con số và một dòng giải thích.
- Nếu không có đơn này, ba tháng tới máy chạy được bao nhiêu phần công suất? Dựa trên đơn đã có và mức đặt hàng trung bình của khách quen. Với xưởng anh Lực, giả định khoảng sáu phần mười.
- Phần công suất trống ấy tốn bao nhiêu mỗi tháng? Lương thợ vẫn trả, tiền thuê xưởng, khấu hao máy, trả nợ máy. Phần này tốn dù có đơn hay không.
- Nguyên liệu đã mua, khuôn đã làm cho đơn này nếu không chốt thì xử lý thế nào? Hạt nhựa có thể dùng cho đơn khác, chỉ là nằm kho lâu hơn. Khuôn riêng theo mẫu khách thì gần như mất trắng.
- Tiền mặt có đủ qua ba tháng không, nếu không có đơn? Không đủ thì đây là ràng buộc thật, phải tính cách xoay trước, không để nó quyết thay trên bàn.
Bốn câu này không có câu nào hỏi khách sẽ trả bao nhiêu. Đó là cố ý. Phần này chỉ nói về tình trạng của chính mình, để khi khách đưa con số, mình có cái để đặt cạnh mà so.
Bảng so: nhận đơn ở mức khách đề nghị và không nhận (số giả định)
Nhà phân phối đã gợi ý một mức giá trong buổi gặp sơ bộ. Anh Lực tính cả hai trường hợp cho ba tháng tới, đơn vị triệu đồng. Mọi con số là giả định để minh hoạ.
| Khoản trong ba tháng | Nhận đơn ở mức khách gợi ý | Không nhận, bán cho khách quen như cũ |
|---|---|---|
| Doanh thu | 1.800 | 900 |
| Nguyên liệu, điện, bao bì | 1.300 | 600 |
| Lương, thuê xưởng, khấu hao, trả nợ máy | 450 | 450 |
| Thêm ca, thêm thợ tạm cho đơn lớn | 120 | 0 |
| Tiền vốn nằm trong công nợ 60 ngày | 40 | 5 |
| Khuôn riêng cho mẫu của khách | 60 | 0 |
| Kết quả ba tháng | Lỗ 170 | Lỗ 155 |
Bảng cho thấy điều anh Lực không ngờ: ở mức khách gợi ý, nhận đơn lớn còn lỗ hơn không nhận, vì phần thêm ca, công nợ dài và khuôn riêng ăn hết lợi ích của việc chạy đầy máy. Không nhận vẫn lỗ, vì công suất trống, nhưng lỗ ít hơn. Con số này không có nghĩa là bỏ đơn; nó có nghĩa là mức khách gợi ý không thể là mức chốt. Phải tìm điều kiện khác để kết quả của cột giữa đảo chiều.
Làm phương án thay thế mạnh lên trước buổi họp
Gọi lại cho khách quen để biết nhu cầu quý tới. Không phải để báo "có đơn lớn đang chờ", mà để hỏi thật xem họ cần bao nhiêu. Có thêm hai đơn vừa của khách quen thì phần công suất trống giảm, cột không nhận bớt lỗ.
Tìm việc gia công lấp máy. Một số xưởng lớn hơn cần gia công thêm vào mùa cao điểm. Giá gia công thường thấp nhưng lấp được máy, bớt lỗ công suất. Một cuộc gọi trước buổi họp là đủ để biết có hay không.
Hoãn bớt khoản chi có thể hoãn. Nếu khoản trả nợ máy có thể dời một tháng bằng cách nói chuyện với bên cho vay, ràng buộc tiền mặt nhẹ đi. Việc này làm trước, không làm sau khi đã nhận đơn lỗ.
Chưa làm khuôn riêng khi chưa chốt. Khuôn riêng theo mẫu khách là khoản chi chìm. Nếu khách muốn mẫu riêng, đó là thứ phải đàm phán: khách chia chi phí khuôn, hoặc cam kết số lượng đủ để thu hồi.
Không bịa ra khách khác. Phương án thay thế mạnh lên bằng việc thật, không bằng câu "có bên khác đang trả cao hơn". Bịa thì khách lớn kiểm được, và từ đó mọi con số khác của bạn cũng mất giá trị.
Điều kiện nào làm đơn lớn đáng nhận (số giả định)
Từ bảng so ở trên, anh Lực thử từng điều kiện để xem cái nào kéo cột nhận đơn từ lỗ 170 triệu về mức tốt hơn cột không nhận. Mỗi dòng là một thay đổi riêng lẻ so với mức khách gợi ý, đơn vị triệu đồng cho ba tháng.
| Điều kiện thay đổi | Kết quả ba tháng khi nhận đơn | So với không nhận (lỗ 155) |
|---|---|---|
| Giữ nguyên mọi thứ khách gợi ý | Lỗ 170 | Tệ hơn 15 |
| Công nợ 30 ngày thay vì 60 | Lỗ 150 | Tốt hơn 5 |
| Dùng khuôn có sẵn của xưởng | Lỗ 110 | Tốt hơn 45 |
| Khách chia đôi tiền khuôn | Lỗ 140 | Tốt hơn 15 |
| Giãn lịch giao, bớt phần lớn tiền thêm ca | Lỗ 100 | Tốt hơn 55 |
| Giá tăng 3% so với mức gợi ý | Lỗ 116 | Tốt hơn 39 |
| Khuôn có sẵn và giãn lịch giao | Lỗ 40 | Tốt hơn 115 |
Bảng này là bản đồ cho buổi họp. Nó cho anh Lực biết giãn lịch giao và dùng khuôn có sẵn đáng giá hơn cả việc xin tăng giá, nên đó là hai thứ anh sẽ đề nghị trước. Nó cũng cho thấy dù đạt hết, ba tháng đầu vẫn lỗ vì chi phí cố định đã có sẵn; đơn lớn chỉ giúp lỗ ít đi rất nhiều so với để máy nằm. Nếu khách không đổi được điều kiện nào, anh đã biết trước rằng đứng dậy là lựa chọn hợp lý về mặt con số, chứ không phải một thất bại.
Mang phương án ấy lên bàn mà không đe doạ
Phương án thay thế để trong đầu, không đem ra làm vũ khí. Anh Lực không nói "không được thì thôi, bên em còn nhiều khách". Anh nói về điều kiện: "Ở mức anh gợi ý, với công nợ 60 ngày và khuôn riêng, bên em tính ra không đủ bù chi phí thêm ca. Nếu anh dùng mẫu khuôn có sẵn của xưởng, hoặc chia đôi tiền khuôn, và công nợ 30 ngày, thì bên em làm được ở mức gần đó."
Câu ấy có ba thứ: nói thật là mức hiện tại không làm được, nói vì sao bằng chi phí chứ không bằng cảm xúc, và đưa ra hướng đổi. Nhà phân phối nghe thấy người bán bình tĩnh, có tính toán, và có đường để tiếp tục. Đó là vị thế tốt hơn nhiều so với người bán năn nỉ hoặc người bán doạ bỏ đi.
Nếu khách vẫn giữ nguyên mọi điều kiện, anh Lực đã biết trước con số: cột không nhận lỗ ít hơn. Anh có thể đứng dậy một cách nhẹ nhõm, cảm ơn, để ngỏ: "Khi nào bên anh đổi được điều kiện công nợ hoặc mẫu, em tính lại ngay." Nhiều thương vụ quay lại sau vài tuần, khi bên mua thử nơi khác và thấy vấn đề.
Khi phương án thay thế thật sự yếu
Có lúc tính xong, cột không nhận là một con số rất xấu: xưởng sắp hết tiền, thợ sắp nghỉ, không khách quen nào cần thêm hàng. Lúc đó đừng tự lừa mình rằng mình mạnh. Chuẩn bị đúng nghĩa là biết mình yếu và tính cách đi phù hợp.
Thứ nhất, hạ mức mở xuống gần mục tiêu, để không mất thời gian ở những lượt đi lại mà mình không chịu được việc kéo dài. Thứ hai, ưu tiên điều kiện bảo vệ dòng tiền hơn là giá: trả trước một phần, công nợ ngắn, giao chia đợt để thu tiền từng đợt. Một mức giá thấp hơn chút nhưng tiền về nhanh có khi cứu xưởng hơn giá cao mà nợ dài. Thứ ba, xin đơn ngắn hạn thay vì hợp đồng cả năm ở mức khó, để còn cơ hội đàm phán lại khi tình hình khá hơn.
Và tuyệt đối không để lộ tình trạng ngặt nghèo bằng lời. Nói thật về chi phí là đúng, nhưng kể chuyện xưởng sắp hết tiền là trao cho bên kia lý do để ép thêm. Giữ sự thật ở mức cần thiết cho thương vụ, không hơn.
Câu hỏi thường gặp
Tính phương án khi không chốt có làm mình thiếu quyết tâm chốt đơn không?
Ngược lại. Người biết rõ cái giá của việc không chốt thường đàm phán bình tĩnh hơn, ít nhượng vội hơn và vì thế chốt được ở mức tốt hơn. Thiếu con số thì nỗi sợ mới lớn và làm người ta nhượng lung tung.
Chi phí cố định có nên tính vào cột không nhận không?
Có, vì dù nhận hay không thì vẫn phải trả. Điểm mấu chốt là so hai cột với cùng chi phí cố định, để thấy phần chênh nằm ở đâu. Bỏ nó ra ở cả hai cột cũng ra cùng kết luận, chỉ là con số trông khác.
Khách lớn hỏi thẳng "không làm với bên anh thì bên em làm gì" thì đáp sao?
Trả lời ngắn và thật ở mức chung: xưởng vẫn có khách quen và việc gia công. Không cần kể chi tiết, không cần phóng đại. Rồi đưa câu chuyện về điều kiện của đơn đang bàn.
Có nên nhận đơn lỗ một thời gian để giữ khách lớn không?
Chỉ khi có căn cứ rõ ràng là điều kiện sẽ tốt lên, và khoản lỗ nằm trong sức chịu của dòng tiền. Ghi thời hạn và mức đàm phán lại ngay từ đầu. Đơn lỗ không thời hạn thường kéo dài mãi vì khách đã quen giá.
Tiền làm khuôn riêng nên đàm phán thế nào?
Coi đó là một biến số riêng, không gộp vào giá đơn vị. Có thể đề nghị khách chia chi phí, trả trước tiền khuôn, hoặc cam kết số lượng đủ để thu hồi. Phần quyền với khuôn và điều khoản liên quan nên tra văn bản hiện hành, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Phương án không chốt có cần viết ra giấy không?
Nên viết, ít nhất là bảng so hai cột và bốn câu trả lời. Viết ra giúp không tự lừa mình, và giúp người đi cùng hiểu vì sao bạn dừng ở một mức nhất định.