Trước khi gặp khách sỉ, hãy viết ra mọi thứ trong thương vụ có thể đổi được ngoài giá, như số lượng, hạn trả tiền, lịch giao, nơi giao, quy cách đóng gói, bảo hành, đổi trả, độ dài hợp tác, rồi ghi cạnh mỗi thứ: mình tốn bao nhiêu nếu nhượng, khách được bao nhiêu nếu nhận. Có danh sách ấy, mỗi lần khách đòi giảm giá bạn có thứ khác để đặt lên bàn, thay vì chỉ còn hai lựa chọn là giữ hoặc giảm.
Bài này là bước chuẩn bị, làm ở nhà trước buổi họp. Ví dụ đi theo anh Phong, chủ một cơ sở phân phối giấy vệ sinh và khăn giấy cho văn phòng, chuẩn bị gặp quản lý hành chính của một công ty có năm văn phòng. Cách dùng từng biến số khi trao đổi trên bàn thuộc về bài khác của chuyên mục nhượng bộ có điều kiện; ở đây tập trung vào việc tìm cho đủ và cân cho đúng. Mọi con số là giả định.
Vì sao chỉ chuẩn bị giá thì gần như chắc thua
Anh Phong từng đi gặp khách với một bảng giá in đẹp và một mức giảm tối đa đã nhẩm sẵn. Cuộc nói chuyện nào cũng đi theo một đường: khách khen hàng, chê giá, anh giảm một chút, khách chê tiếp, anh giảm tới mức tối đa, khách nhận nhưng đòi thêm giao hàng tận từng văn phòng và trả tiền sau hai tháng. Lúc đó anh không còn gì để đổi, đành gật.
Vấn đề không phải anh nhượng nhiều. Vấn đề là anh nhượng giá trước, rồi mới phát hiện khách quan tâm tới những thứ khác. Nếu biết trước khách cần giao từng văn phòng, anh đã có thể giữ giá và đổi lấy việc giao từng nơi, vì với khách việc ấy đỡ cho họ cả một người đi nhận hàng, còn với anh, xe vẫn chạy tuyến đó mỗi ngày.
Một thương vụ hàng hoá hiếm khi chỉ có giá. Bên dưới luôn có năm bảy điều kiện khác mà hai bên coi trọng không giống nhau. Chỗ coi trọng khác nhau ấy chính là chỗ đổi được. Nhưng nó chỉ dùng được nếu bạn đã thấy nó trước khi vào phòng.
Mười biến số thường có trong một đơn hàng sỉ
Số lượng mỗi lần và tổng số lượng cam kết. Đơn lớn mỗi lần khác với cam kết tổng cả năm. Cái đầu giảm chi phí sản xuất, giao hàng; cái sau giúp lên kế hoạch nhập hàng.
Hạn trả tiền. Trả khi nhận, sau 15 ngày, sau 30 ngày, trả trước một phần. Với người bán là tiền vốn, với người mua là dòng tiền.
Lịch giao và độ linh hoạt khi giao gấp. Giao cố định mỗi tuần hay gọi là giao, có giao trong ngày không. Giao gấp là thứ khách thường đánh giá cao hơn người bán nghĩ.
Nơi giao. Một kho hay từng chi nhánh, giao tới cửa hay lên tận kho trên tầng.
Quy cách đóng gói. Thùng lớn hay gói nhỏ, có dán nhãn riêng theo phòng ban không, có pallet không.
Độ dài hợp tác và cách giữ giá. Giữ giá ba tháng, sáu tháng, một năm; có điều chỉnh khi nguyên liệu biến động không.
Đổi trả hàng. Nhận lại hàng sắp hết hạn, hàng móp méo, hàng dư cuối kỳ hay không, trong bao lâu.
Hỗ trợ đi kèm. Hàng mẫu cho phòng ban mới, kệ để hàng, người tới kiểm kho định kỳ.
Chứng từ và báo cáo. Hoá đơn theo từng văn phòng, bảng đối chiếu hằng tháng theo mẫu của khách. Phần hoá đơn thì làm theo quy định hiện hành, chỉ cách trình bày và tần suất là thứ bàn được.
Độc quyền hay ưu tiên. Khách chỉ lấy của mình một nhóm hàng, hoặc mình ưu tiên hàng cho khách khi khan.
Cân từng biến số: mình tốn gì, khách được gì (ví dụ của anh Phong, số giả định)
Với mỗi biến số, anh Phong ghi hai cột: chi phí của mình nếu nhượng, và giá trị khách nhận được theo phỏng đoán. Hai cột này không cần chính xác, chỉ cần đủ để thấy chỗ lệch.
| Biến số | Nếu nhượng, mình tốn | Khách được gì | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| Giao tận năm văn phòng thay vì một kho | Thấp, xe đã chạy tuyến này hằng ngày | Cao, đỡ một người nhận và chia hàng | Đổi được nhiều |
| Trả tiền sau 60 ngày thay vì 30 | Khá cao, thêm một tháng vốn nằm ngoài | Vừa, khách không thiếu tiền | Hạn chế nhượng |
| Giữ giá cả năm | Cao nếu giấy tăng giá | Cao, dễ làm ngân sách | Nhượng kèm điều kiện điều chỉnh |
| Đóng gói nhỏ theo phòng ban | Vừa, thêm công chia gói | Vừa | Có thể tính thêm phí nhỏ |
| Nhận lại hàng dư cuối năm | Thấp, hàng không hết hạn nhanh | Vừa, đỡ lo đặt dư | Đổi được |
| Bảng đối chiếu theo mẫu của khách | Thấp, nửa giờ mỗi tháng | Cao với phòng kế toán khách | Đổi được nhiều |
| Cam kết tổng một năm | Khách tốn, mình được | Mình được kế hoạch nhập hàng | Thứ nên xin lại |
Hàng nào có cột "mình tốn" thấp mà cột "khách được" cao là quân bài tốt nhất: nhượng dễ, khách thấy giá trị. Hàng nào ngược lại là thứ cần giữ chặt, hoặc chỉ nhượng khi đổi được thứ tương xứng.
Tìm những biến số chưa hiện ra
Danh sách mười thứ ở trên là điểm khởi đầu, không phải trọn bộ. Mỗi khách có những mối lo riêng mà họ không nói thẳng. Muốn thấy, anh Phong làm ba việc trước buổi họp. Thứ nhất, đọc lại tin nhắn, thư từ trao đổi sơ bộ, gạch chân mọi chỗ khách nhắc tới một điều không phải giá: "bên chị hay bị giao trễ", "kế toán bên chị hay phàn nàn chứng từ", "mỗi văn phòng tự đặt nên rối". Mỗi câu phàn nàn là một biến số tiềm năng.
Thứ hai, hỏi người đang phục vụ khách tương tự. Một nhân viên giao hàng từng giao cho các toà văn phòng sẽ biết những thứ người bán ngồi ở cơ sở không biết: chỗ đậu xe khó, giờ nhận hàng hẹp, bảo vệ toà nhà đòi giấy tờ. Giải quyết được một trong những chuyện ấy là có thêm một thứ để đổi.
Thứ ba, tự đặt mình vào vị trí người phụ trách mua hàng bên khách và hỏi: người này được sếp khen vì điều gì, bị sếp trách vì điều gì. Thường người phụ trách hành chính được khen khi không ai phàn nàn hết giấy, và bị trách khi chi phí vượt ngân sách năm. Hai điều ấy gợi ra hai biến số: giao đều không đứt hàng, và giá giữ cố định cả năm để làm ngân sách.
Xếp biến số vào ba nhóm trước khi đi
Sau khi có danh sách và bảng cân, anh Phong chia các biến số vào ba nhóm. Việc chia nhóm làm ở nhà, không làm trên bàn, để khi khách đòi thì phản xạ đã có sẵn.
- Nhóm cho dễ: chi phí với mình thấp, giá trị với khách cao. Ví dụ giao tận năm văn phòng, bảng đối chiếu theo mẫu. Nhóm này không cho không, nhưng là thứ đầu tiên đem ra đổi khi khách đòi giảm giá.
- Nhóm cho có điều kiện: chi phí với mình đáng kể. Ví dụ giữ giá cả năm, kéo dài hạn trả tiền. Chỉ đưa ra khi đổi lại được thứ tương xứng như cam kết tổng số lượng, trả nhanh hơn ở các tháng đầu.
- Nhóm không cho: chi phí với mình quá lớn hoặc rủi ro không lường được. Ví dụ nhận lại hàng đã mở bao bì, hạn trả tiền dài hơn mức cơ sở chịu nổi về vốn. Ghi rõ lý do để khi từ chối nói được câu dễ nghe.
- Thứ mình muốn xin lại: nhóm thứ tư, hay bị quên. Cam kết số lượng, trả trước một phần cho đơn đầu, thông tin dự báo nhu cầu theo quý, được giới thiệu tới các bộ phận khác của khách.
Nhóm thứ tư quan trọng không kém ba nhóm đầu. Người bán thường chỉ nghĩ tới việc giữ, quên rằng mỗi lần nhượng là một lần được quyền xin lại một thứ.
Danh sách biến số làm thay đổi buổi họp ra sao
Buổi gặp diễn ra. Quản lý hành chính bên khách mở lời: "Giá anh báo cao hơn chỗ cũ bên chị khoảng một phần mười." Lần này anh Phong không giảm ngay. Anh hỏi: "Hiện chỗ cũ giao về đâu, mỗi văn phòng tự nhận hay chị nhận rồi chia?" Chị nói giao về văn phòng chính, chị phải cử người chở tới bốn văn phòng kia.
Anh Phong lấy từ nhóm cho dễ: "Bên em giao tận năm văn phòng, đóng theo từng nơi, kèm bảng đối chiếu theo mẫu kế toán bên chị. Giá vẫn như báo." Chị ngần ngừ, nói sếp muốn giữ giá cả năm. Anh lấy từ nhóm có điều kiện: "Em giữ giá cả năm được nếu bên chị cam kết tổng số lượng năm, và có điều chỉnh khi giá giấy đầu vào đổi quá một mức hai bên ghi trong hợp đồng."
Buổi họp kết thúc ở giá anh báo, giảm nhẹ ở dòng hàng khăn giấy hộp. Anh chưa đụng tới nhóm không cho. Nếu không có danh sách, rất có thể anh đã giảm một phần mười rồi vẫn phải giao năm văn phòng. Các con số trong ví dụ là giả định; điều khoản điều chỉnh giá cụ thể nên được người am hiểu xem lại, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn và tra văn bản hiện hành trước khi ký.
Những cái sai hay gặp khi lập danh sách biến số
Chỉ liệt kê thứ mình muốn giữ. Danh sách toàn những điều khoản mình sợ mất, không có dòng nào là thứ mình có thể cho. Khi vào bàn, người bán chỉ biết phòng thủ. Danh sách đúng phải có cả thứ cho dễ và thứ muốn xin lại.
Cân chi phí bằng cảm giác. Ghi "giao tận nơi tốn lắm" mà không tính ra mỗi chuyến bao nhiêu, mỗi tháng bao nhiêu chuyến. Khi tính ra, nhiều thứ tưởng tốn lại rẻ, và ngược lại, hạn trả tiền tưởng nhẹ lại hoá ra nặng nhất.
Đoán giá trị với khách theo giá trị với mình. Người bán thấy bảng đối chiếu hằng tháng là chuyện nhỏ nên nghĩ khách cũng thấy nhỏ. Với kế toán bên khách, đó có thể là nửa ngày làm việc mỗi tháng. Muốn biết, phải hỏi hoặc quan sát, không suy từ phía mình.
Danh sách dùng chung cho mọi khách. Một bảng biến số in sẵn cho tất cả là tiện, nhưng cột giá trị với khách phải điền lại cho từng khách. Văn phòng năm chi nhánh coi trọng giao tận nơi; một nhà hàng có kho riêng lại coi trọng giao gấp.
Quên xem lại sau buổi họp. Sau mỗi buổi gặp, ít nhất một biến số được xác nhận là quan trọng hơn hoặc kém hơn mình đoán. Không sửa bảng ngay thì lần sau lại chuẩn bị bằng phỏng đoán cũ. Anh Phong ghi bổ sung ngay trên xe về, trước khi quên.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu biến số là đủ cho một buổi đàm phán?
Thường từ sáu tới mười là vừa. Ít quá thì không có gì để đổi, nhiều quá thì rối và dễ nhượng lan man. Quan trọng là mỗi biến số đã được cân chi phí với mình và giá trị với khách.
Làm sao biết khách coi trọng biến số nào nếu họ không nói?
Đọc lại các trao đổi trước, hỏi người từng phục vụ khách tương tự, và hỏi trực tiếp bằng câu mở như "ngoài giá, điều gì làm chị đau đầu nhất với nhà cung cấp hiện tại". Câu trả lời thường lộ ra ngay biến số quan trọng nhất.
Có nên đưa toàn bộ danh sách biến số ra cho khách xem không?
Không nên. Danh sách là để mình chuẩn bị. Đưa ra cả loạt cùng lúc khiến khách đòi luôn tất cả thứ thuộc nhóm cho dễ mà không đổi lại gì. Mỗi biến số nên xuất hiện đúng lúc, gắn với một đề nghị cụ thể.
Biến số hạn trả tiền có nên đặt vào nhóm không cho không?
Tuỳ sức vốn. Nếu cơ sở vay để chạy hàng, kéo dài hạn trả tiền là tốn thật, nên đặt vào nhóm có điều kiện hoặc không cho. Nếu vốn dư, nó có thể là quân bài khá rẻ. Quy ra tiền theo chi phí vốn của chính mình trước khi xếp.
Người mua hàng có cần làm danh sách biến số không?
Rất cần. Người mua cũng có thứ đổi được: cam kết số lượng, trả nhanh hơn, tự chở hàng, chấp nhận lịch giao linh hoạt, giới thiệu thêm khách. Thiếu danh sách, người mua chỉ biết xin giảm giá và dễ bị từ chối thẳng.
Biến số nào hay bị bỏ quên nhất?
Đổi trả hàng dư cuối kỳ và chứng từ, báo cáo theo mẫu của khách. Hai thứ này ít ai nghĩ tới khi chuẩn bị nhưng lại hay được phòng kế toán bên khách coi trọng, và chi phí với người bán thường thấp.