Giữ hai nguồn hàng cho một mặt hàng chủ lực giúp bên mua có thế đàm phán thật, nhưng thế đó có giá: đơn chia nhỏ thì giá nhích lên, công quản lý tăng, chất lượng có thể lệch; tỷ lệ hợp lý thường là một nguồn chính giữ phần lớn đơn và một nguồn phụ đủ lớn để còn quan tâm tới bạn. Thế hai nguồn dùng trên bàn bằng sự minh bạch, không bằng lời doạ hay báo giá bịa.
Bài đi theo một xưởng giả định mua chai nhựa từ một nguồn duy nhất trong nhiều năm: tính cái giá của nguồn thứ hai, chọn tỷ lệ chia, nói chuyện với mối chính, dùng thế hai nguồn khi đàm phán, giữ cho nguồn phụ không nguội, và những cái sai hay gặp. Mọi con số là giả định.
Thương vụ giả định: mười năm, một mối chai nhựa
Anh Quang quản lý sản xuất cho một cơ sở làm nước chấm đóng chai, mỗi tháng dùng khoảng 30.000 chai nhựa. Mười năm nay, toàn bộ số chai đó đến từ một xưởng thổi chai quen, giá giả định 2.000 đồng một chai. Quan hệ tốt, chất lượng ổn, nhưng mỗi lần xưởng chai báo tăng giá hay giao trễ, anh Quang gần như không có lựa chọn nào khác ngoài chấp nhận.
Năm ngoái, xưởng chai dừng máy hai tuần vì sửa chữa, cơ sở của anh Quang phải giảm sản lượng, mất mấy đơn hàng của nhà phân phối. Sau sự việc đó, chủ cơ sở quyết định phải có nguồn thứ hai. Câu hỏi giao cho anh Quang là: chia bao nhiêu, nói với mối cũ thế nào, và làm sao để việc có hai nguồn thật sự giúp được trên bàn đàm phán, chứ không chỉ làm việc mua hàng rối thêm.
Anh Quang bắt đầu bằng việc tính cái giá phải trả. Nhiều người nghĩ có thêm nguồn là chỉ có lợi, nhưng thực tế nguồn thứ hai tốn tiền và công, và cần biết tốn bao nhiêu để quyết tỷ lệ cho đúng.
Anh cũng tự đặt cho mình một nguyên tắc từ đầu: nguồn thứ hai là để giảm rủi ro và có lựa chọn thật, không phải để mỗi tháng mang ra ép giá xưởng cũ. Nguyên tắc này quyết định cách anh chọn tỷ lệ, cách anh báo tin cho mối chính và cả cách anh đối xử với nguồn mới, vì nguồn mới cũng sẽ nhanh chóng nhận ra mình được chọn để làm đối tác hay chỉ để làm con bài.
Cái giá của nguồn thứ hai
Bảng so các khoản chi phí và lợi ích khi chuyển một phần đơn sang nguồn mới. Số liệu giả định cho mức chia 70/30.
| Khoản | Chi phí hoặc lợi ích | Giá trị giả định mỗi năm |
|---|---|---|
| Giá ở nguồn chính tăng nhẹ vì đơn giảm | nguồn chính có thể nâng giá 50 đồng một chai | chi phí khoảng 12,6 triệu đồng |
| Giá ở nguồn phụ cao hơn vì đơn nhỏ | cao hơn 100 đồng một chai cho 9.000 chai mỗi tháng | chi phí khoảng 10,8 triệu đồng |
| Công quản lý thêm một nhà cung cấp | đối chiếu, kiểm hàng, đặt đơn | vài buổi công mỗi tháng |
| Rủi ro chất lượng lệch giữa hai nguồn | chai hai nơi khác nhau chút ít, máy chiết phải chỉnh | cần thử và theo dõi |
| Tránh dừng sản xuất khi một nguồn trục trặc | năm ngoái mất khoảng 80 triệu đồng lợi nhuận vì dừng hai tuần | lợi ích lớn nhất |
| Thế đàm phán khi bị báo tăng giá | có lựa chọn thật, không phải chấp nhận mọi mức | khó quy ra số, nhưng đáng kể |
Tổng chi phí thấy được khoảng 23 triệu đồng một năm, so với một lần dừng sản xuất đã tốn khoảng 80 triệu đồng. Với cơ sở của anh Quang, nguồn thứ hai đáng tiền. Nhưng bảng cũng cho thấy nếu chia quá đều, ví dụ 50/50, giá ở cả hai nơi đều nhích lên vì không ai còn là khách lớn, chi phí sẽ tăng nhanh hơn lợi ích.
Chọn tỷ lệ chia đơn
Ba phương án anh Quang cân nhắc, với nhận xét về thế đàm phán và rủi ro của từng cách.
| Tỷ lệ chính/phụ | Nguồn phụ có quan tâm không | Giá ở nguồn chính | Phù hợp khi |
|---|---|---|---|
| 90/10 | ít, đơn nhỏ dễ bị xếp sau | gần như giữ nguyên | chỉ cần một nguồn dự phòng tối thiểu |
| 70/30 | có, đủ lớn để họ giữ lịch | nhích nhẹ | muốn vừa dự phòng vừa có thế đàm phán |
| 50/50 | có, nhưng cả hai đều coi bạn là khách vừa | nhích rõ | hai nguồn ngang nhau về chất lượng và đều ổn định |
Anh Quang chọn 70/30. Với 9.000 chai mỗi tháng, xưởng mới đủ quan tâm để giữ lịch giao, và nếu xưởng cũ có sự cố, xưởng mới có thể tăng lên gấp đôi trong vài tuần. Nguồn chính vẫn giữ phần lớn đơn, nên mức tăng giá do đơn giảm không nhiều.
Tỷ lệ không cố định mãi. Mỗi sáu tháng anh Quang xem lại: nguồn nào giao tốt hơn, giá tốt hơn, thì tỷ lệ dịch dần về phía đó. Chính việc tỷ lệ có thể thay đổi là thứ khiến cả hai nguồn giữ chất lượng.
Nói với mối chính thế nào
Cách tệ nhất là để mối chính tự phát hiện, qua việc đơn tháng sau tự nhiên giảm ba mươi phần trăm. Họ sẽ nghĩ bạn đang chuẩn bị bỏ đi, và có thể bắt đầu ưu tiên khách khác, đúng điều bạn muốn tránh.
Anh Quang chủ động hẹn chủ xưởng chai, nói thẳng: "Anh ơi, đợt anh dừng máy năm ngoái bên em mất mấy đơn, chủ bên em yêu cầu phải có nguồn dự phòng. Bên em sẽ chuyển khoảng ba mươi phần trăm sang một nơi khác, phần lớn vẫn ở bên anh. Không phải vì bên anh làm không tốt, mà vì bên em không chịu được rủi ro dừng sản xuất lần nữa."
Câu nói này có ba điểm quan trọng: lý do là thật và gắn với một sự việc cả hai cùng biết, khẳng định nguồn chính vẫn là chính, và không kèm lời trách móc hay doạ dẫm. Chủ xưởng chai không vui, nhưng hiểu. Họ hỏi liệu nếu họ đầu tư thêm một máy dự phòng thì anh Quang có giữ nguyên đơn không. Anh Quang đáp: "Nếu vậy, bên em sẵn sàng xem lại tỷ lệ sau sáu tháng."
Cuộc nói chuyện thành công không vì anh Quang thắng, mà vì cả hai bên đều thấy được hướng cải thiện. Đó là cái lợi thật của việc có hai nguồn: nó buộc cả hai phía nói chuyện về chất lượng và độ tin cậy.
Dùng thế hai nguồn trên bàn một cách tử tế
Chỉ nói điều có thật. Có nguồn thứ hai rồi thì không cần bịa gì thêm. Không bịa báo giá, không phóng đại tỷ lệ, không nói "bên kia rẻ hơn nhiều" khi chỉ rẻ hơn chút ít.
Không đưa báo giá của bên này cho bên kia xem. Báo giá là thông tin kinh doanh của nhà cung cấp. Nếu cần, chỉ nêu ý chung như "mức giá hiện có ở nơi khác thấp hơn khoảng vài phần trăm", không chụp gửi chi tiết.
So trên cùng điều kiện. Khi so giá hai nơi, tính cả chở hàng, hạn thanh toán, tỷ lệ hàng lỗi. Giá thấp hơn mà giao trễ nhiều thì không phải rẻ hơn.
Dùng tỷ lệ chia làm phần thưởng. Thay vì doạ cắt đơn, nói rõ nguồn nào giao tốt và giá hợp lý sẽ được tăng tỷ lệ ở kỳ xem lại. Đó là động lực tích cực cho cả hai.
Tôn trọng cả nguồn phụ. Nguồn phụ không phải công cụ để ép nguồn chính. Họ cũng cần được đối xử đúng hạn, đúng lời hứa, nếu không họ sẽ không còn ở đó khi bạn cần.
Giữ nguồn phụ không nguội
Nguồn phụ chỉ có giá trị khi nó sẵn sàng tăng lên lúc cần. Anh Quang giữ nhịp như sau:
- Đặt đơn đều mỗi tháng, không dồn đơn phụ vào lúc nguồn chính có vấn đề rồi bỏ mặc lúc khác.
- Trả tiền đúng hạn như với nguồn chính, để nguồn phụ không coi mình là khách hạng hai.
- Thống nhất trước khả năng tăng đơn khẩn: nếu cần gấp đôi lượng, họ cần báo trước bao lâu, giá có khác không.
- Kiểm chất lượng cùng tiêu chuẩn với nguồn chính, ghi lại tỷ lệ lỗi để so công bằng.
- Gặp mặt ít nhất mỗi năm một lần, nói về kế hoạch sản xuất năm tới, để họ dự trù.
Một nguồn phụ được giữ đúng cách sẽ là nơi đầu tiên bạn gọi khi có trục trặc, và họ sẽ nhấc máy. Một nguồn phụ chỉ được nhớ tới khi cần thì thường không còn đủ máy trống cho bạn.
Những cái sai hay gặp khi giữ hai nguồn
Dưới đây là những chỗ anh Quang suýt mắc hoặc thấy nơi khác mắc khi bắt đầu chia đơn:
- Chia quá đều ngay từ đầu, cả hai nơi đều tăng giá vì đơn nhỏ đi.
- Đưa nguồn phụ vào sản xuất thật khi chưa chạy thử trên máy chiết, chai lệch vài phần mười milimet là dây chuyền phải dừng chỉnh.
- Dùng nguồn phụ làm lời doạ trong mọi cuộc nói chuyện với nguồn chính, khiến quan hệ căng và nguồn chính bớt quan tâm.
- Bỏ quên việc xem lại tỷ lệ, sau hai năm vẫn 70/30 dù một bên đã giao tốt hơn hẳn.
- Không ghi lại số liệu giao hàng, lỗi, giá của từng nguồn, nên đến kỳ xem lại chỉ dựa vào cảm giác.
Giữ hai nguồn là việc quản lý lâu dài, không phải một nước đi đàm phán. Làm đều tay thì sau vài năm, bên mua có một bảng số liệu so sánh thật, và mỗi lần ngồi vào bàn đều nói chuyện được bằng con số thay vì bằng cảm giác bị ép.
Câu hỏi thường gặp
Có nên giữ hai nguồn cho mọi mặt hàng không?
Không cần. Chỉ nên làm cho mặt hàng chủ lực, khó thay thế nhanh, hoặc mặt hàng mà dừng cung cấp sẽ làm dừng sản xuất. Mặt hàng phụ, dễ mua ở nhiều nơi thì một nguồn là đủ, đỡ công quản lý.
Tỷ lệ chia đơn giữa nguồn chính và nguồn phụ bao nhiêu là hợp lý?
Không có tỷ lệ chuẩn. Nguồn phụ cần đủ lớn để họ quan tâm và giữ lịch giao, nguồn chính cần giữ phần lớn để vẫn coi bạn là khách quan trọng. Nhiều nơi bắt đầu từ mức nguồn phụ chiếm một phần ba hoặc ít hơn, rồi điều chỉnh theo số liệu.
Có nên nói với nhà cung cấp chính là mình đang có nguồn thứ hai không?
Nên nói chủ động và minh bạch, kèm lý do thật, thay vì để họ tự phát hiện. Khẳng định họ vẫn là nguồn chính và tỷ lệ có thể thay đổi theo chất lượng, giá và độ tin cậy của mỗi bên.
Có được đưa báo giá của nhà cung cấp này cho nhà cung cấp kia xem không?
Không nên. Báo giá là thông tin kinh doanh của bên gửi. Được phép nêu chung về mức chênh, nhưng không gửi chi tiết. Làm vậy giữ uy tín của bạn với cả hai nguồn.
Nguồn phụ giá cao hơn thì giữ lại có đáng không?
Tính chi phí chênh lệch mỗi năm và so với thiệt hại nếu nguồn chính dừng giao một lần. Nếu thiệt hại đó lớn hơn nhiều, khoản chênh là chi phí bảo hiểm hợp lý. Nếu không, có thể giảm tỷ lệ nguồn phụ xuống mức tối thiểu.
Bao lâu thì nên xem lại tỷ lệ chia đơn?
Khoảng sáu tháng đến một năm một lần, dựa trên số liệu giao hàng, lỗi và giá của từng nguồn. Thông báo trước cho cả hai bên về kỳ xem lại để họ biết tỷ lệ phụ thuộc vào kết quả làm việc.