Điều khoản điều chỉnh giá theo nguyên liệu là chỗ hai bên thoả thuận trước: khi giá một nguyên liệu chính tăng hoặc giảm quá một ngưỡng, giá bán sẽ được tính lại theo một cách đã định. Bốn chỗ cần mặc cả là nguyên liệu nào được tính, ngưỡng bao nhiêu thì kích hoạt, phần nào của giá được điều chỉnh, và điều chỉnh có áp dụng cả chiều giảm hay không.
Ví dụ xuyên suốt bài là anh Phúc, chủ một xưởng may nhận đơn đồng phục cả năm cho một chuỗi nhà hàng. Vải chiếm phần lớn giá vốn, mà giá vải thì đi lên đi xuống theo mùa. Mọi con số dưới đây là giả định, số tròn. Bài nói cách thương lượng, phần câu chữ pháp lý bạn tra văn bản hiện hành và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi đưa vào hợp đồng.
Vì sao giá cố định cả năm là canh bạc cho cả hai bên
Khách hàng thích giá cố định vì dễ lập ngân sách. Bên bán cũng thích vì không phải báo tăng giá giữa chừng, việc vốn dễ làm sứt mẻ quan hệ. Nhưng khi nguyên liệu chiếm sáu, bảy phần giá vốn, một đợt tăng giá vải có thể ăn hết lãi cả hợp đồng. Lúc đó bên bán có ba lựa chọn đều xấu: chịu lỗ, giảm chất lượng một cách âm thầm (điều không được làm), hoặc xin đàm phán lại giữa kỳ trong thế yếu.
Chiều ngược lại cũng có: nếu bên bán chào giá cao để phòng thân, khách hàng trả thừa suốt năm khi giá nguyên liệu không tăng như lo ngại. Khách khôn sẽ không chấp nhận giá có độn rủi ro quá dày.
Điều khoản điều chỉnh giá biến rủi ro thành quy tắc. Thay vì mỗi bên đoán, hai bên thống nhất từ đầu: nếu chuyện X xảy ra, giá đổi theo cách Y. Bên bán không phải độn giá quá mức, bên mua không phải trả thừa. Với anh Phúc, đây là lý do chính để mở lời: "Bên mình muốn chào giá sát hơn cho bên anh, đổi lại hai bên có một quy tắc nếu giá vải đi quá xa."
Bảng tính: điều chỉnh phần nào, ngưỡng bao nhiêu
Anh Phúc tách giá một bộ đồng phục ra từng phần trước khi đưa đề nghị. Số liệu giả định:
| Thành phần giá một bộ | Số tiền giả định | Có điều chỉnh theo nguyên liệu không |
|---|---|---|
| Vải chính | 120.000 đồng | Có |
| Phụ liệu (cúc, khoá, chỉ) | 20.000 đồng | Không, phần nhỏ, biến động ít |
| Công may và quản lý | 80.000 đồng | Không |
| Thêu logo, đóng gói, chở hàng | 30.000 đồng | Không |
| Lãi | 50.000 đồng | Không |
| Tổng giá bán | 300.000 đồng | Chỉ phần vải 120.000 đồng được tính lại |
Đề nghị của anh Phúc: chỉ phần vải được điều chỉnh, ngưỡng kích hoạt là giá vải mua vào thay đổi từ 10% trở lên so với mốc lúc ký. Nếu vải tăng 15%, phần vải tăng 18.000 đồng, giá bộ thành 318.000 đồng. Nếu vải giảm 15%, giá bộ còn 282.000 đồng. Con số 10% ở đây là giả định để minh hoạ cách tính, không phải mức chuẩn; mỗi thương vụ hai bên tự thương lượng.
Bốn chỗ mặc cả trong một điều khoản điều chỉnh giá
Nguyên liệu nào được tính. Bên bán muốn tính càng nhiều thứ càng an toàn, bên mua muốn càng ít càng dễ kiểm soát. Thực tế nên giới hạn ở một hai nguyên liệu chiếm phần lớn giá vốn. Đòi điều chỉnh cả chỉ may và túi nilon chỉ làm khách nghi ngờ và kéo dài buổi họp.
Căn cứ để biết giá đã đổi. Đây là chỗ hay cãi nhau nhất. Bên mua sẽ hỏi: "Lấy gì chứng minh vải tăng?" Bên bán có thể đề xuất hoá đơn mua vào của chính mình, báo giá của hai nhà cung cấp vải, hoặc một nguồn công bố mà cả hai cùng tra được. Thống nhất căn cứ ngay từ đầu, đừng để tới lúc cần điều chỉnh mới bàn.
Ngưỡng kích hoạt và mức điều chỉnh. Ngưỡng thấp thì giá đổi liên tục, phiền cả hai. Ngưỡng cao thì bên bán gánh nhiều. Có thể chia sẻ: vượt ngưỡng thì bên bán chịu một phần, bên mua chịu phần còn lại. Ví dụ giả định: vải tăng 15%, bên bán chịu 5%, phần 10% còn lại tính vào giá.
Chiều giảm và kỳ xét lại. Khách hàng hiểu biết sẽ đòi điều khoản áp dụng cả chiều giảm. Bạn nên tự đưa ra trước thay vì để họ đòi, vì nó làm đề nghị trông công bằng. Kỳ xét lại (hằng quý, nửa năm) giúp giá không đổi lắt nhắt từng đơn.
Lượt đi lại: khách nói "giá cố định thôi, bên chị không chịu thả nổi"
Chị Mai, người phụ trách mua hàng của chuỗi nhà hàng, mở đầu: "Bên chị chỉ duyệt giá cố định. Thả nổi thì kế toán không lập ngân sách được." Anh Phúc không phản bác chuyện ngân sách. Anh đáp: "Em hiểu. Vậy em đưa hai phương án để chị chọn. Một là giá cố định cả năm, em phải tính phòng giá vải, giá bộ là 315.000 đồng. Hai là giá 300.000 đồng có điều chỉnh khi vải đổi quá 10%, xét lại mỗi quý, áp dụng cả hai chiều."
Chị Mai hỏi: "Chênh có 15.000 đồng một bộ thôi à?" Anh Phúc: "Với ba nghìn bộ một năm là 45 triệu đồng chị trả thêm để bên em gánh rủi ro vải (giả định). Nếu giá vải đứng yên thì phương án hai rẻ hơn hẳn cho chị." Đưa hai phương án có con số rõ ràng như vậy, khách thường chọn phương án có điều chỉnh, hoặc chí ít hiểu vì sao giá cố định lại cao hơn.
Nếu khách vẫn muốn cố định, anh Phúc giữ giá 315.000 đồng và không giảm thêm nếu không đổi lấy thứ gì, chẳng hạn kỳ hợp đồng ngắn lại sáu tháng. Lý do giảm giá đã được giải thích bằng con số, giảm tiếp mà không có đổi lại là tự lấy tiền túi bù cho rủi ro của khách.
Các bước đưa điều khoản vào thương vụ
Anh Phúc làm theo trình tự sau, áp dụng được cho phần lớn hàng hoá có một nguyên liệu chính:
- Tách giá bán thành từng phần như bảng trên, xác định phần nguyên liệu chiếm bao nhiêu.
- Ghi lại giá nguyên liệu tại thời điểm báo giá làm mốc, kèm căn cứ (hoá đơn, báo giá nhà cung cấp).
- Chọn ngưỡng và cách chia rủi ro mình chịu được, tính thử với ba kịch bản: vải tăng 15%, giảm 15%, đứng yên.
- Chuẩn bị hai phương án song song: giá cố định có độn rủi ro và giá thấp hơn có điều chỉnh.
- Trên bàn, nói rõ điều khoản áp dụng cả hai chiều trước khi khách hỏi.
- Thống nhất cách thông báo: bên nào phát hiện thay đổi vượt ngưỡng thì gửi căn cứ cho bên kia, giá mới áp dụng cho đơn đặt từ kỳ sau.
- Ghi toàn bộ vào văn bản, nhờ người có chuyên môn đọc câu chữ trước khi ký.
Bước sáu hay bị bỏ qua: nếu không ghi rõ giá mới áp dụng từ đơn nào, sẽ có cãi nhau về những đơn đặt trước nhưng giao sau khi giá đổi.
Khi bạn ở phía mua: nhà cung cấp đòi điều khoản điều chỉnh giá
Đổi vai một chút: anh Tín phụ trách mua hàng cho ba cửa hàng vật tư, nhà cung cấp ống nhựa gửi hợp đồng năm có dòng "giá có thể điều chỉnh khi chi phí đầu vào thay đổi". Dòng này quá mở. Chi phí đầu vào là gì, thay đổi bao nhiêu, ai xác nhận, báo trước bao lâu đều không rõ. Ký nguyên văn thì về sau nhà cung cấp tăng giá lúc nào cũng có lý do.
Anh Tín không đòi bỏ dòng đó, vì hiểu bên bán cũng có rủi ro thật. Anh xin bốn chỗ: chỉ tính hạt nhựa, không tính chi phí chung; ngưỡng rõ ràng; có căn cứ gửi kèm; áp dụng cả chiều giảm. Câu anh dùng: "Bên mình đồng ý giá đi theo hạt nhựa, vì đó là chi phí thật của bên anh. Chỉ xin ghi rõ cách tính để hai bên khỏi phải bàn lại mỗi lần."
Thêm một chỗ nữa đáng xin: quyền của bên mua khi giá tăng quá xa. Ví dụ giả định, nếu sau điều chỉnh giá vượt mốc ban đầu quá 20%, bên mua được tạm dừng đặt hàng mà không bị coi là vi phạm cam kết sản lượng. Đây không phải dòng để ép nhà cung cấp, chỉ là van an toàn để bên mua không bị trói vào cam kết khi điều kiện đã khác hẳn lúc ký. Đưa ra bằng giọng bình thản, phần lớn nhà cung cấp tử tế sẽ thấy hợp lý.
Cái sai hay gặp và khi nào không nên ký giá cố định
Sai thường gặp nhất là tính điều chỉnh trên toàn bộ giá bán, kể cả công và lãi. Khách sẽ nhận ra ngay vì tăng giá vải 10% mà giá bộ tăng 10% là bên bán đang lấy thêm lãi từ biến động. Làm vậy mất lòng tin. Sai thứ hai là chỉ đòi chiều tăng: nhìn vào là thấy một chiều, khách từ chối cả điều khoản. Sai thứ ba là căn cứ mơ hồ kiểu "theo giá thị trường" mà không nói thị trường nào, tra ở đâu.
Khi nào không ký giá cố định? Khi nguyên liệu chiếm phần lớn giá vốn, kỳ hợp đồng dài, và khách nhất quyết không chấp nhận cả giá có độn rủi ro lẫn điều khoản điều chỉnh. Lúc đó lời thật lòng là: "Với mức giá này trong mười hai tháng, bên em không chắc giữ được chất lượng nếu vải tăng mạnh. Bên em xin ký sáu tháng rồi xét lại." Một hợp đồng ngắn mà giữ được chất lượng tốt hơn hợp đồng dài mà cuối kỳ hai bên đều khó chịu. Chi tiết câu chữ, cách ghi phụ lục và hiệu lực, bạn tra văn bản hiện hành và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Điều khoản điều chỉnh giá có làm khách ngại ký không?
Có khi có, nhất là khách cần ngân sách cố định. Đưa song song phương án giá cố định cao hơn một chút giúp khách tự so và thường chọn được phương án hợp lý cho họ.
Nên đặt ngưỡng kích hoạt bao nhiêu phần trăm?
Không có con số chung. Ngưỡng tuỳ nguyên liệu chiếm bao nhiêu giá vốn và biên lãi của bạn chịu được bao nhiêu. Tính thử vài kịch bản bằng số của chính mình rồi mới chọn.
Có bắt buộc áp dụng cả chiều giảm không?
Không bắt buộc, nhưng đề nghị chỉ có chiều tăng rất khó được chấp nhận. Tự đưa ra chiều giảm làm đề nghị trông công bằng và giúp bạn có quyền đòi lại khi giá tăng.
Lấy gì làm căn cứ để chứng minh giá nguyên liệu đã đổi?
Hoá đơn mua vào, báo giá của vài nhà cung cấp hoặc một nguồn công bố hai bên cùng tra được. Quan trọng là thống nhất căn cứ ngay khi ký, không để tới lúc cần mới bàn.
Giá mới áp dụng cho đơn đã đặt nhưng chưa giao không?
Nên ghi rõ trong hợp đồng. Cách phổ biến là áp dụng cho đơn đặt từ kỳ xét lại tiếp theo, đơn đã xác nhận giữ giá cũ, để tránh tranh cãi.
Có cần hỏi luật sư khi viết điều khoản này không?
Nên có, nhất là với hợp đồng dài hạn giá trị lớn. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn và tra văn bản hiện hành về cách ghi điều chỉnh giá cho có hiệu lực.