Khi đại lý xin giảm giá ngay, bên bán có thể đề nghị đổi khoản giảm đó thành thưởng theo bậc doanh số trả cuối năm: đại lý vẫn có cơ hội nhận bằng hoặc hơn mức xin, còn bên bán chỉ trả khi sản lượng thật sự lên. Chỗ khó nằm ở cách đặt mốc, cách tính thưởng trên toàn bộ hay phần vượt, và điều kiện để thưởng không biến thành lý do cho đại lý ôm hàng dồn vào tháng cuối.
Bài này đi theo một thương vụ giả định giữa một cơ sở sản xuất phụ kiện ống nước và một đại lý vật tư, có bảng mốc và chi phí từng bậc, so sánh hai cách tính, lượt đi lại trên bàn, điều kiện nên ghi và lỗi hay gặp. Mọi con số là giả định, số tròn.
Tình huống: đại lý xin giảm 4% ngay từ đơn đầu năm
Chị Loan điều hành một cơ sở sản xuất phụ kiện ống nước, bán qua khoảng mười hai cửa hàng vật tư. Anh Sơn, chủ một cửa hàng lớn trong số đó, mở đầu năm bằng đề nghị: "Năm nay bên anh nhận thêm mấy công trình nhà ở, chắc lấy nhiều hơn. Em giảm cho anh 4% ngay từ đơn này, anh có giá tốt để chào thầu".
Theo giả định, năm ngoái anh Sơn lấy khoảng một tỷ đồng tiền hàng, biên lãi gộp của chị Loan trên dòng hàng này khoảng 25%. Giảm 4% ngay cho cả năm, nếu anh Sơn chỉ lấy như năm cũ, chị mất bốn mươi triệu trên tổng lãi hai trăm năm mươi triệu từ khách này, tức gần một phần sáu. Còn nếu sản lượng thật sự lên, khoản giảm có thể đáng.
Chị Loan không biết chắc năm nay anh Sơn lấy bao nhiêu, và anh Sơn cũng không biết chắc. Đó chính là lúc thưởng theo bậc hợp hơn giảm giá ngay: chuyển rủi ro "lời hứa sản lượng" thành một điều kiện đo được cuối năm.
Bảng mốc thưởng giả định và chi phí cho bên bán
Chị Loan dựng ba bậc quanh mức năm ngoái. Cột cuối là phần lãi gộp chị còn lại sau khi trả thưởng, giả định biên lãi 25% và thưởng tính trên toàn bộ doanh số năm.
| Doanh số cả năm của đại lý | Mức thưởng | Tiền thưởng phải trả | Lãi gộp còn lại của bên bán |
|---|---|---|---|
| Dưới 1,1 tỷ | Không thưởng | 0 | Dưới 275 triệu |
| Từ 1,1 tỷ | 2% | 22 triệu | Khoảng 253 triệu |
| Từ 1,3 tỷ | 3% | 39 triệu | Khoảng 286 triệu |
| Từ 1,6 tỷ | 4% | 64 triệu | Khoảng 336 triệu |
Đọc bảng theo hàng: ở mọi bậc có thưởng, lãi gộp còn lại của chị Loan đều cao hơn hoặc gần bằng mức hai trăm năm mươi triệu của năm cũ. Nghĩa là chị chỉ trả thưởng khi đã có thêm sản lượng để trả. Bậc thấp nhất cần đặt cao hơn mức năm ngoái một chút, không thì bạn đang thưởng cho sản lượng vốn đã có.
So với đề nghị giảm 4% ngay: anh Sơn chỉ nhận được 4% nếu thật sự đạt một tỷ sáu, và khi đó chị Loan cũng vui lòng trả. Nếu năm nay ế, chị không mất gì.
Thưởng trên toàn bộ hay trên phần vượt mốc
Hai cách tính cho cùng bảng mốc dẫn tới hành vi rất khác ở cuối năm. Ví dụ giả định: đại lý đang ở 1,28 tỷ vào giữa tháng cuối.
| Cách tính | Ví dụ khi đạt 1,3 tỷ | Đại lý làm gì khi gần mốc | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Toàn bộ doanh số theo bậc đạt được | 3% của 1,3 tỷ là 39 triệu | Dồn đơn cố vượt mốc vì chênh 13 triệu chỉ với 20 triệu hàng | Muốn thúc mạnh, chấp nhận rủi ro ôm hàng |
| Lũy tiến, mỗi bậc chỉ tính phần trong bậc | 2% của 200 triệu và 3% của 0 đồng, khoảng 4 triệu | Ít có lý do dồn đơn | Muốn sản lượng đều, ít đột biến |
| Toàn bộ, nhưng chỉ tính hàng đã thanh toán và không trả lại | Như dòng đầu nếu đã trả đủ | Dồn đơn vẫn có nhưng phải trả tiền thật | Cách cân bằng hay dùng |
Cách tính toàn bộ tạo ra cú nhảy ở mỗi mốc. Đại lý đứng sát mốc sẽ đặt thêm hàng dù chưa bán được, rồi đầu năm sau xin trả hàng hoặc bán phá giá để thu tiền, làm rối giá cả khu vực. Cách lũy tiến êm hơn nhưng khoản thưởng nhìn nhỏ, ít hấp dẫn khi chào. Nhiều bên bán chọn cách thứ ba: toàn bộ, nhưng kèm điều kiện đã thanh toán và trừ hàng trả lại.
Chuẩn bị trước buổi gặp: bốn con số cần có trên giấy
Trước khi đưa bảng thưởng ra bàn, chị Loan ngồi một buổi với sổ bán hàng của hai năm gần nhất. Bốn con số dưới đây quyết định mốc nào là hợp lý.
- Doanh số thực của đại lý theo từng tháng. Không chỉ tổng năm. Nếu doanh số dồn vào mùa xây dựng, mốc năm có thể đạt chỉ nhờ một quý, và tạm ứng theo quý cần tính khác.
- Biên lãi gộp thật của nhóm hàng đại lý hay lấy. Đại lý bán nhiều hàng biên mỏng thì cùng một mức thưởng sẽ ăn sâu vào lãi hơn. Tính bảng chi phí từng bậc trên biên lãi này.
- Công suất còn trống. Nếu bậc cao nhất đòi hỏi tăng ca hoặc thuê thêm người, phần lãi thêm nhỏ hơn bảng tính. Đặt bậc cao nhất trong vùng xưởng làm được bằng máy và người hiện có.
- Mức trần chi phí thưởng cả hệ thống. Cộng thưởng tối đa của mọi đại lý nếu tất cả đạt bậc cao nhất. Con số này phải là khoản bạn trả được mà không ảnh hưởng tới lương thợ và tiền nguyên liệu.
Có đủ bốn con số, bạn sẽ thấy ngay đề nghị nào của đại lý có thể nhận, đề nghị nào phải đổi lấy điều kiện khác. Bảng mốc lúc đó là kết quả của phép tính, không phải con số đặt cho đẹp.
Lượt đi lại trên bàn với anh Sơn
Chị Loan mở bằng việc không bác đề nghị: "Em hiểu anh cần giá tốt để chào thầu. Em đề xuất thế này: giá đầu năm giữ như cũ, nhưng em làm bảng thưởng ba bậc cho cả năm. Anh đạt một tỷ sáu là được 4%, đúng mức anh xin, mà còn có thể hơn nếu em thêm bậc trên".
Anh Sơn phản đối: "Thưởng cuối năm thì bên anh phải chịu giá cao cả năm, chào thầu khó". Chị Loan hỏi lại: "Những công trình nào cần giá đặc biệt, anh gửi em danh sách, em báo giá dự án riêng cho từng cái. Còn hàng bán lẻ ở cửa hàng thì theo bảng thưởng". Cách tách này giúp anh Sơn có giá thấp đúng chỗ cần cạnh tranh, mà chị Loan không phải giảm cho toàn bộ.
Vòng cuối anh Sơn xin thêm: "Thưởng chia theo quý đi, đợi cả năm lâu quá". Chị Loan đồng ý trả tạm ứng theo quý ở mức bậc thấp nhất đã đạt, phần chênh lên bậc cao hơn quyết toán cuối năm. Hai bên ra về với một gói: giá giữ, báo giá dự án riêng, thưởng ba bậc tính trên hàng đã thanh toán, tạm ứng theo quý.
Điều kiện nên ghi ngay từ đầu
Thưởng doanh số dễ thành tranh cãi cuối năm nếu thiếu những dòng sau. Ghi bằng văn bản, để cả kế toán hai bên cùng đọc được:
- Doanh số tính thế nào: theo giá trước hay sau chiết khấu, có tính hàng báo giá dự án riêng không.
- Chỉ tính hàng đã thanh toán: hàng giao mà chưa trả tiền tới ngày chốt thì chưa vào doanh số thưởng.
- Trừ hàng trả lại: kể cả hàng trả lại trong một khoảng thời gian sau ngày chốt, để tránh dồn đơn rồi trả.
- Kỳ chốt và kỳ trả thưởng: ngày cuối kỳ, số ngày sau đó để đối chiếu, hình thức trả là tiền hay trừ vào đơn sau.
- Khi đại lý vi phạm chính sách giá chung: ví dụ bán phá giá ra khu vực khác, thưởng được xử lý thế nào.
- Cách ghi chứng từ: thưởng doanh số ghi nhận và xuất hoá đơn ra sao cần hỏi kế toán và tra văn bản hiện hành; điều khoản ràng buộc có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Danh sách này nghe nhiều, nhưng mỗi dòng đều từng là nguyên nhân của một cuộc tranh cãi cuối năm giữa bên bán và đại lý. Ghi một lần dùng cho cả hệ thống đại lý, không phải soạn riêng từng người.
Lỗi hay gặp khi đặt thưởng bậc
Mốc thấp nhất bằng hoặc thấp hơn năm ngoái. Bạn trả tiền cho sản lượng vốn đã có. Mốc đầu nên cao hơn mức thực tế năm trước một khoảng hợp lý, để thưởng thật sự mua được phần tăng.
Quá nhiều bậc. Năm sáu bậc làm đại lý khó nhớ và kế toán khó tính. Ba bậc thường đủ: một mốc dễ, một mốc cần cố gắng, một mốc tham vọng.
Cho đại lý lớn và nhỏ cùng một bảng mốc tuyệt đối. Mốc một tỷ sáu là ngoài tầm với cửa hàng nhỏ và quá dễ với cửa hàng lớn. Có thể đặt mốc theo phần trăm tăng so với năm trước, hoặc chia nhóm đại lý theo quy mô, miễn mỗi nhóm có một bảng công khai.
Vừa thưởng vừa giảm giá ngay. Đại lý xin thêm, bên bán vì muốn giữ khách nên cho cả hai. Kết quả là trả tiền hai lần cho cùng một phần sản lượng. Thưởng bậc là để thay thế giảm giá ngay, không phải để cộng thêm.
Khi nào thưởng bậc không hợp
Thưởng bậc cần hai điều kiện: bên bán chịu được việc chờ tới cuối kỳ mới biết chi phí thật, và đại lý đủ vốn để chịu giá đầy đủ trong suốt kỳ. Nếu đại lý nhỏ, vốn mỏng, giữ giá cao cả năm có thể làm họ không cạnh tranh nổi và rời bỏ dòng hàng của bạn trước khi đạt mốc nào. Với nhóm này, chiết khấu nhỏ trên từng đơn kèm hạn nợ ngắn có khi hợp hơn.
Thưởng bậc cũng không hợp khi thị trường biến động mạnh, giá nguyên liệu đổi liên tục. Mốc đặt đầu năm có thể trở nên quá dễ hoặc quá khó chỉ sau một quý. Lúc đó nên chọn kỳ ngắn hơn, ví dụ theo quý hoặc theo mùa, và ghi rõ hai bên ngồi lại xét mốc ở mỗi đầu kỳ. Một chính sách thưởng chỉ có tác dụng khi đại lý tin rằng mình có thể đạt được nó.
Cuối cùng, nếu đại lý đã quen với giảm giá trực tiếp nhiều năm, chuyển hẳn sang thưởng bậc trong một lần dễ gây phản ứng. Cách êm hơn là chuyển dần: năm đầu giữ một phần chiết khấu trực tiếp nhỏ, phần còn lại đưa vào thưởng bậc, để đại lý thấy bằng tiền thật rằng cách mới không làm họ thiệt khi sản lượng lên.
Câu hỏi thường gặp
Thưởng doanh số nên trả bằng tiền hay trừ vào đơn sau?
Trừ vào đơn sau giữ đại lý ở lại và đỡ áp lực tiền mặt cho bên bán. Trả bằng tiền thì đại lý thích hơn. Có thể cho đại lý chọn, với mức trừ đơn sau cao hơn một chút. Cách ghi chứng từ nên hỏi kế toán.
Đại lý đòi biết mốc của đại lý khác thì sao?
Nếu chia nhóm theo quy mô, có thể công khai tiêu chí chia nhóm và bảng mốc từng nhóm. Không cần và không nên nói doanh số cụ thể của đại lý khác, vì đó là thông tin kinh doanh của họ.
Có nên đặt mốc theo phần trăm tăng trưởng thay vì số tuyệt đối?
Mốc theo phần trăm tăng công bằng hơn giữa đại lý lớn và nhỏ, nhưng thiệt cho đại lý vừa có năm trước tăng mạnh. Có thể kết hợp: mốc tuyệt đối cho bậc đầu, phần trăm tăng cho bậc cao.
Năm sau có nên giữ nguyên bảng mốc?
Nên xét lại theo sản lượng thực tế năm vừa qua. Nếu gần như mọi đại lý đều vượt bậc cao nhất, mốc đã quá dễ. Báo bảng mới sớm, trước khi kỳ mới bắt đầu, để đại lý chuẩn bị.
Thưởng bậc có ảnh hưởng tới giá bán ra thị trường không?
Có, nếu đại lý dồn hàng để đạt mốc rồi xả giá. Điều kiện tính trên hàng đã thanh toán, trừ hàng trả lại và cam kết giữ chính sách giá khu vực giúp hạn chế việc này.
Đại lý thiếu mốc một chút thì có nên châm chước?
Châm chước một lần sẽ thành tiền lệ cho mọi đại lý năm sau. Nếu muốn ghi nhận nỗ lực, nên có bậc trung gian rõ ràng trong bảng từ đầu thay vì quyết theo cảm tình cuối năm.