Khi mối rau thịt mới chào giá thấp hơn mối cũ, chủ quán nên thương lượng chuẩn hàng trước rồi mới nói tới giá: quy mọi lời chào về giá của phần dùng được trong bếp, viết ra thịt phải thế nào, rau phải ra sao, giao giờ nào, hàng không đạt thì xử lý ra sao, rồi mới mặc cả con số. Mặc cả giá trước khi có chuẩn hàng là thắng ở ô giá rồi thua ở thớt, vì miếng thịt rẻ hơn mười nghìn có thể mỡ hơn, nước hơn, lóc ra ít hơn.
Dưới đây là một thương vụ giả định từ đầu tới cuối giữa một quán cơm văn phòng và một mối thịt mới: bảng quy giá, tờ chuẩn hàng, ba lượt đi lại trên bàn, cách tách giá rau với giá thịt, hai tuần giao thử và lúc nên dừng. Mọi con số đều là giả định, số tròn, chỉ để minh hoạ cách tính.
Thương vụ giả định: quán cơm của anh Lộc và một mối thịt mới
Anh Lộc có một quán cơm văn phòng, trưa bán khoảng ba trăm suất. Mỗi sáng quán cần chừng ba mươi ký thịt heo các loại, mười ký thịt gà và năm mươi ký rau củ. Mối thịt cũ giao cho quán được ba năm, hàng ổn, người giao đúng giờ, nhưng giá nhỉnh. Một hôm có anh Bảo, mối thịt mới mở lò mổ gần đó, ghé quán chào hàng: thịt đùi rẻ hơn mối cũ mười nghìn mỗi ký, giao miễn phí, nợ một tuần.
Con số nghe rất lọt tai. Ba mươi ký nhân mười nghìn là ba trăm nghìn mỗi sáng, một tháng gần chín triệu, đủ trả lương một người phụ bếp. Người chủ quán vội sẽ gật ngay, hoặc cầm lời chào đó quay sang ép mối cũ hạ giá. Cả hai cách đều thiếu một bước: chưa ai biết miếng thịt rẻ hơn đó vào bếp thì ra sao.
Anh Lộc làm khác. Anh không trả lời giá ngay mà hẹn anh Bảo sáng hôm sau mang hai ký đùi, một ký ba chỉ tới cùng giờ với mối cũ. Bếp trưởng lóc, cân, ghi lại. Từ một buổi cân thử đó, cuộc thương lượng chuyển từ chuyện "rẻ hơn bao nhiêu" sang chuyện "giao hàng thế nào thì mới rẻ thật". Thương vụ này không có ai xấu: anh Bảo muốn có mối quán ổn định, anh Lộc muốn giá tốt mà bếp không phải đổi cách làm. Việc của bàn đàm phán là tìm điểm cả hai cùng sống được.
Quy giá chào về giá của phần dùng được trong bếp
Bếp trưởng cân từng phần sau khi lóc bỏ mỡ thừa, gân, phần bầm và để ráo nước. Kết quả buổi cân thử như sau, toàn bộ là số giả định.
| Chỉ số | Mối cũ | Mối mới (anh Bảo) |
|---|---|---|
| Giá chào thịt đùi mỗi ký | 100 nghìn | 90 nghìn |
| Phần dùng được sau khi lóc và để ráo | 90% | 78% |
| Giá thật của một ký thịt dùng được | khoảng 111 nghìn | khoảng 115 nghìn |
| Giờ hàng tới quán | trước 6 giờ | hứa trước 6 giờ, chưa kiểm |
| Nợ | trả cuối tuần | trả cuối tuần |
| Hàng không đạt | đổi ngay chuyến sau | chưa nói tới |
Phép tính rất đơn giản: giá chào chia cho tỉ lệ dùng được. Với mối mới, 90 nghìn chia 0,78 ra khoảng 115 nghìn, tức là đắt hơn mối cũ chứ không rẻ hơn. Phần chênh nằm ở miếng đùi để nhiều mỡ dắt và ngậm nước hơn, chứ không phải ở lời chào.
Bảng này không dùng để bắt lỗi anh Bảo. Có thể lô hai ký hôm đó chỉ là lô chọn vội. Nó dùng để biến chuyện giá thành chuyện chuẩn hàng: nếu anh Bảo giao được đùi lóc gọn với tỉ lệ dùng được tương đương mối cũ ở mức giá 90 nghìn, quán lời thật; còn không thì con số 90 không có nghĩa gì.
Tờ chuẩn hàng viết trước khi mặc cả
Anh Lộc viết một tờ chuẩn hàng, một mặt giấy, đưa cho anh Bảo trước khi nói tiếp tới giá. Tờ đó gồm những dòng sau.
- Thịt đùi: lóc mỡ dày, bỏ da, không lẫn xương ống; mỡ dắt không quá một phần mười theo mắt bếp trưởng; không bầm, không có mùi lạ.
- Ba chỉ: ba lớp nạc mỡ rõ, độ dày đều, cắt sẵn thành tảng vừa nồi, không lẫn sườn.
- Thịt gà: gà làm sẵn, bỏ lòng, cân sau khi để ráo; nếu giao gà đá lạnh thì cân lại khi đá tan.
- Rau củ: rau lá giao trong thùng có lót, không giao bao đè; củ không dập, không mọc mầm.
- Giờ giao: trước 6 giờ sáng; quá 6 giờ rưỡi thì báo trước qua tin nhắn để bếp xoay món.
- Hàng không đạt: bếp chụp ảnh, nhắn ngay lúc nhận; mối đổi ở chuyến hôm sau hoặc trừ tiền trên phiếu tuần.
- Cân: cân tại quán bằng cân của quán, có người giao đứng cùng, ký vào phiếu nhận.
Tờ chuẩn hàng có hai tác dụng trên bàn. Nó cho anh Bảo biết chính xác phải giao gì, nên anh tự tính lại giá cho đúng, không phải đoán ý quán. Và nó dời cuộc nói chuyện ra khỏi câu "bớt thêm đi anh", vì giờ hai bên cùng nhìn vào một thứ cụ thể. Mối nào đọc tờ này rồi xin nâng giá lên đôi chút để làm đúng chuẩn là mối nghiêm túc; mối nào gật đầu hết mà giữ nguyên giá thấp thì nên kiểm kỹ hơn trong hai tuần đầu.
Ba lượt đi lại trên bàn
Lượt một. Anh Bảo đọc tờ chuẩn hàng, cười: "Lóc gọn như vầy thì giá không còn 90 đâu anh, phải 98." Anh Lộc không vội cãi. Anh đáp: "Bên mình hiểu. Giờ anh tính 98 cho đùi lóc gọn, thì phần dùng được của anh khoảng bao nhiêu? Nếu được chín phần mười như bên mối cũ, 98 là giá thật khoảng 109, rẻ hơn hiện tại một chút. Bên mình tính bằng con số đó." Câu này cho anh Bảo thấy quán không ép giá vô lý, chỉ đổi đơn vị đo.
Lượt hai. Anh Bảo xin thêm một điều: quán lấy luôn ba chỉ và sườn của anh, đừng chỉ lấy đùi, vì lò cần bán đủ con. Đây là điều anh Bảo coi trọng, và cũng là quân bài của anh Lộc. Anh đáp: "Ba chỉ thì được, sườn bên mình dùng ít, mỗi ngày chừng năm ký. Nếu bên mình lấy đủ ba món, anh để đùi 95 được không?" Một nhượng bộ đổi lấy một nhượng bộ, không ai cho không.
Lượt ba. Anh Bảo chốt đùi 96 nếu lấy đủ ba món, giao trước 6 giờ, nợ một tuần. Anh Lộc thêm một điều kiện: hai tuần đầu là giao thử, quán vẫn lấy một nửa lượng từ mối cũ, sau hai tuần hai bên ngồi lại xem số liệu. Anh Bảo hơi ngần ngừ vì muốn có đơn trọn ngay, nhưng chấp nhận khi anh Lộc nói rõ: "Đạt chuẩn hai tuần thì tuần thứ ba bên mình chuyển hẳn phần đùi và ba chỉ sang anh." Lời hứa có điều kiện rõ ràng thường dễ được nhận hơn lời hứa chung chung "làm tốt thì lấy nhiều".
Giá rau theo chợ, giá thịt theo tháng: hai cách tính cho hai loại hàng
Thịt nên giữ giá cố định theo tháng. Giá heo hơi có lên xuống, nhưng mối thịt thường gánh được biến động trong vài tuần. Giá cố định một tháng giúp quán tính giá suất cơm, còn mối được bảo đảm lượng đều. Hai bên ghi: đầu mỗi tháng nhắn giá mới, nếu chênh quá một mức đã thoả thuận, ví dụ giả định năm phần trăm, thì ngồi lại nói trước khi áp dụng.
Rau nên tính theo một công thức thay vì chốt cứng. Rau lá lên xuống theo trời, mưa vài ngày là giá đổi. Chốt cứng một giá rau cho cả tháng thì hoặc mối lỗ lúc mưa, hoặc quán chịu thiệt lúc rau rẻ. Cách công bằng hơn là giá rau bằng giá mối mua ở chợ đầu mối cộng một khoản cố định cho công nhặt, chở và hao hụt.
Khoản cộng thêm của rau phải là con số, không phải phần trăm. Nếu cộng theo phần trăm, rau càng đắt mối càng lời nhiều trên cùng một công chở. Một khoản cố định, ví dụ giả định ba nghìn mỗi ký, tách rõ công sức của mối khỏi giá hàng ngoài chợ, và quán dễ kiểm hơn.
Cho phép đổi món khi rau quá đắt. Thêm một dòng: khi một loại rau lên giá quá gấp rưỡi, mối nhắn trước, bếp đổi sang rau khác cùng nhóm. Dòng này rẻ cho cả hai bên mà lại tránh được cãi nhau mỗi mùa mưa.
Hai tuần giao thử: đo gì và chốt thế nào
Giao thử chỉ có ý nghĩa khi đo bằng sổ, không đo bằng cảm giác. Bếp trưởng của anh Lộc ghi một cuốn sổ nhỏ, mỗi sáng năm phút.
- Ghi giờ hàng tới từng ngày, kể cả những ngày đúng giờ, để cuối kỳ có số ngày trễ chứ không chỉ nhớ lần trễ gần nhất.
- Cân phần dùng được hai ngày mỗi tuần, chọn ngẫu nhiên, ghi tỉ lệ cho đùi và ba chỉ.
- Ghi lần hàng không đạt kèm ảnh, cách mối xử lý và mất bao lâu.
- Ghi giá trên phiếu so với giá đã thoả thuận, xem có dòng nào tự nhiên đổi mà không báo.
- Ngồi lại cuối tuần thứ hai, đưa sổ cho anh Bảo xem trước, rồi mới nói chuyện chuyển hẳn hay không.
Giả định sau hai tuần: mười bốn chuyến trễ một chuyến hai mươi phút có báo trước, tỉ lệ dùng được trung bình 88%, một lần ba chỉ quá mỡ đã được đổi ngay. Giá thật khoảng 109 nghìn mỗi ký đùi dùng được, rẻ hơn mối cũ chừng hai nghìn. Số tiết kiệm nhỏ hơn nhiều so với lời chào ban đầu, nhưng là con số thật, và anh Lộc có thêm một mối dự phòng đã kiểm chứng. Đó mới là phần lời lớn nhất của thương vụ này.
Khi nào nên dừng, và nói với mối cũ thế nào
Không phải lần giao thử nào cũng kết thúc bằng cái bắt tay. Anh Lộc tự đặt trước mấy điểm dừng, viết ra từ trước khi bắt đầu.
- Tỉ lệ dùng được trung bình dưới mức của mối cũ sau khi đã nhắc một lần.
- Trễ giờ quá hai lần mà không báo, vì bếp cơm văn phòng không chờ được.
- Giá trên phiếu tự đổi mà không nhắn trước.
- Hàng không đạt bị cãi thay vì đổi, hoặc mối đòi quán chứng minh lỗi mỗi lần.
Với mối cũ, anh Lộc nói thật ngay từ đầu: quán đang lấy thử một nửa lượng ở chỗ khác vì cần thêm một nguồn dự phòng. Không viện cớ giá bên kia rẻ hơn bao nhiêu, không bịa con số để ép. Nếu mối cũ chủ động xin điều chỉnh giá để giữ phần lớn, đó là quyền của họ; nếu không, quán vẫn giữ phần rau hoặc gà ở chỗ cũ để quan hệ không đứt. Trong ngành ăn uống, một mối giao đúng giờ suốt ba năm là tài sản, và những ngày mối mới hỏng xe, mối cũ chính là người cứu bữa trưa.
Câu hỏi thường gặp
Mối mới chào rẻ hơn hẳn thì có nên đưa con số đó cho mối cũ để ép giá không?
Nên báo với mối cũ rằng quán đang thử thêm một nguồn, nhưng không nên vung con số giá chào khi chưa quy về phần dùng được. Giá chào chưa kiểm thường không so được với giá của hàng đã đạt chuẩn, và nếu nói sai, quan hệ với mối cũ mất đi chút tin cậy.
Tỉ lệ phần dùng được đo thế nào cho công bằng với mối?
Cân ngay khi nhận bằng cân của quán, có người giao đứng cùng, lóc theo đúng cách bếp vẫn làm hằng ngày rồi cân lại. Đo ít nhất hai ngày mỗi tuần, chọn ngẫu nhiên, và cho mối xem sổ. Một lần cân đơn lẻ không đủ để kết luận.
Có nên đòi mối giao miễn phí và nợ dài hơn thay vì giảm giá không?
Đó là các biến số khác nhau, đổi được cho nhau. Nợ một tuần hay hai tuần, giao một chuyến hay hai chuyến đều có giá trị tiền với mối. Nên hỏi mối coi trọng điều nào nhất rồi đổi điều đó lấy giá, thay vì đòi tất cả cùng lúc.
Giao thử hai tuần có làm mối mới phật lòng không?
Phần lớn mối làm ăn nghiêm túc hiểu chuyện giao thử, nhất là khi quán nói rõ điều kiện chuyển hẳn sau hai tuần. Điều làm mối phật lòng là giao thử không có hạn, không có tiêu chí, kéo dài mãi mà không trả lời.
Rau lên giá đột ngột giữa tháng thì xử lý thế nào?
Nếu đã thoả thuận giá rau theo công thức giá chợ cộng một khoản cố định, mối chỉ cần nhắn giá chợ hôm đó. Khi một loại rau lên quá mức hai bên đã ghi, bếp đổi sang rau khác cùng nhóm, không ai phải gánh phần chênh một mình.
Một quán nhỏ mua ít thì có đủ thế để thương lượng như vậy không?
Quán nhỏ vẫn có thế ở chỗ lấy đều, trả đúng hẹn và dễ làm việc. Với mối rau thịt, một khách đều đặn mỗi sáng có giá trị hơn một khách lớn lúc có lúc không. Thế đó đổi được lấy chuẩn hàng tốt, dù không đổi được mức giá như khách lớn.