Khi nhà máy đặt đơn gia công đầu tiên mà muốn giá như đơn lặp lại, muốn bỏ phí đồ gá, siết dung sai chặt hơn bản vẽ cũ và giao theo lịch từng tuần, xưởng cơ khí nên tách giá thành ba lớp: chi phí làm một lần (đồ gá, lập trình, mẫu đầu), giá mỗi chi tiết theo dung sai thật, và chi phí giữ hàng khi giao kéo dài; rồi đổi từng lớp lấy một cam kết của nhà máy. Gộp tất cả vào một đơn giá thấp là trả tiền đồ gá bằng phần lời của cả đơn hàng.
Bài này đi theo thương vụ giả định giữa anh Trung, chủ một xưởng gia công cơ khí mười hai máy, và chị Thảo, phụ trách mua hàng của một nhà máy lắp ráp thiết bị. Có bảng tách ba lớp giá, phép tính dung sai, lượt đi lại, câu nói mẫu và lúc nên từ chối. Mọi con số giả định, số tròn, không phải giá thị trường.
Thương vụ giả định: hai nghìn bạc lót và một lời mời "làm lâu dài"
Nhà máy của chị Thảo cần hai nghìn bạc lót bằng thép, mỗi tháng, để lắp vào cụm truyền động. Nhà cung cấp cũ thường trễ, nên chị tìm xưởng mới. Chị gửi anh Trung bản vẽ kèm một yêu cầu: đơn giá giả định không quá 25 nghìn mỗi chi tiết, không tính phí đồ gá vì "làm lâu dài", dung sai đường kính trong chặt hơn bản vẽ cũ một bậc vì bộ phận kỹ thuật muốn lắp êm hơn, giao mỗi tuần năm trăm cái, thanh toán sau khi nhận hàng một khoảng dài.
Anh Trung muốn có khách nhà máy, vì đơn đều tháng nào cũng có giúp xưởng giữ thợ. Nhưng anh biết đơn đầu tiên là đơn đắt nhất: phải làm đồ gá, viết chương trình máy, chạy mẫu, đo, chỉnh. Nếu tất cả chi phí đó chui vào đơn giá 25 nghìn, xưởng chỉ có lời từ tháng thứ ba trở đi, và chỉ khi nhà máy thật sự đặt tiếp.
Chị Thảo cũng có lý: chị phải chứng minh với cấp trên rằng đổi nhà cung cấp không làm giá tăng. Cuộc thương lượng tốt là cuộc giúp chị Thảo trình được một con số dễ hiểu, trong khi xưởng không phải đặt cược toàn bộ chi phí khởi đầu vào lời hứa "làm lâu dài".
Tách ba lớp giá
Anh Trung tách giá thành ba lớp, mỗi lớp một cách thu. Số giả định.
| Lớp chi phí | Gồm những gì | Giá trị giả định | Cách thu đề nghị |
|---|---|---|---|
| Làm một lần | đồ gá kẹp, viết chương trình, chạy và đo năm mươi mẫu đầu | 12 triệu | thu riêng, hoặc chia vào sáu tháng đơn đầu |
| Mỗi chi tiết theo dung sai bản vẽ cũ | phôi, thời gian máy, dao cụ, kiểm | 20 nghìn | đơn giá cơ bản |
| Phần thêm khi siết dung sai một bậc | chạy chậm hơn, đo nhiều hơn, phế phẩm tăng | 4 nghìn | cộng vào đơn giá nếu giữ dung sai mới |
| Giữ hàng khi giao từng tuần | phôi mua theo lô tháng, hàng thành phẩm nằm chờ | 1 nghìn | cộng vào đơn giá, hoặc bỏ nếu nhà máy nhận theo lô lớn |
Cộng lại, nếu giữ mọi yêu cầu của chị Thảo, đơn giá thật khoảng 25 nghìn, cộng phí làm một lần 12 triệu. Chia 12 triệu vào sáu tháng, mỗi tháng hai nghìn cái, thêm khoảng một nghìn mỗi chi tiết, tức 26 nghìn. Con số 25 nghìn không phải xa vời, nhưng không đủ nếu bỏ hẳn phí làm một lần.
Bảng ba lớp cho cả hai bên thấy chỗ có thể xoay: dung sai và cách giao hàng là hai lớp mà nhà máy tự quyết được, không cần xưởng phải giảm phần lời.
Dung sai chặt hơn: hỏi kỹ thuật trước khi hỏi giá
Dung sai chặt hơn một bậc thường đắt hơn người mua nghĩ. Máy phải chạy chậm hơn, dao thay sớm hơn, mỗi lô đo nhiều hơn, và phế phẩm tăng. Với ví dụ giả định trên, phần thêm khoảng một phần năm đơn giá, chưa kể tỉ lệ loại có thể tăng từ hai lên năm phần trăm.
Hỏi bộ phận kỹ thuật vì sao cần. Anh Trung xin chị Thảo cho nói chuyện trực tiếp với kỹ sư của nhà máy. Kỹ sư cho biết chỉ đường kính trong cần chặt hơn, các kích thước khác giữ như cũ. Một câu hỏi đúng chỗ giảm phần thêm từ 4 nghìn xuống khoảng 2 nghìn.
Đề nghị chạy thử hai mức. Xưởng làm năm mươi mẫu ở dung sai cũ và năm mươi mẫu ở dung sai mới, nhà máy lắp thử cả hai. Nếu lắp êm ở dung sai cũ, nhà máy giữ dung sai cũ và có giá thấp hơn.
Ghi rõ cách đo và ai đo. Dung sai chỉ có nghĩa khi hai bên đo cùng một cách. Thống nhất dụng cụ đo, số mẫu kiểm mỗi lô, và ngưỡng nhận hay trả lô. Không có dòng này, lô hàng bị trả về chỉ vì nhà máy đo bằng dụng cụ khác.
Lượt đi lại với chị Thảo
Lượt một. Anh Trung gửi bảng ba lớp. Chị Thảo phản ứng ở dòng phí làm một lần: "Bên chị không duyệt được phí riêng, sếp chỉ duyệt đơn giá." Anh Trung đáp: "Vậy em chia phí đó vào đơn giá sáu tháng đầu, từ tháng thứ bảy đơn giá giảm xuống. Chị trình một đơn giá cho sáu tháng đầu và một đơn giá cho sau đó."
Lượt hai. Chị Thảo hỏi: "Nếu bên chị chỉ đặt ba tháng rồi thôi thì sao?" Anh Trung đề nghị: nếu dừng trước sáu tháng, nhà máy trả phần phí đồ gá còn lại, và đồ gá thuộc về nhà máy, mang đi xưởng khác dùng được. Chị Thảo thấy hợp lý vì nhà máy có thêm tài sản, không phải trả cho thứ vô hình.
Lượt ba. Chuyện thanh toán dài. Anh Trung không từ chối, mà đổi: "Thanh toán dài thì em xin giao theo lô hai tuần thay vì từng tuần, để em giảm chi phí giữ hàng và chuyến xe. Hoặc giữ lịch từng tuần thì thanh toán ngắn hơn." Chị Thảo chọn giao hai tuần một lần, giữ thanh toán theo quy trình của nhà máy. Đơn giá chốt: 24 nghìn sáu tháng đầu, 23 nghìn từ tháng thứ bảy, dung sai chặt chỉ ở đường kính trong. Thấp hơn mức 25 nghìn chị Thảo cần trình, mà xưởng không phải bỏ phần lời: phần giảm đến từ dung sai được nới đúng chỗ và lịch giao gộp, không đến từ việc xưởng gánh thêm.
Mẫu đầu tiên: duyệt thế nào để đơn lặp không cãi nhau
Phí làm một lần chỉ đáng trả khi mẫu đầu được duyệt chắc chắn. Anh Trung và chị Thảo thống nhất quy trình duyệt mẫu như sau.
- Xưởng làm năm mươi mẫu ở mỗi mức dung sai đang cân nhắc, đánh số từng chiếc, ghi kết quả đo của xưởng.
- Nhà máy đo lại bằng dụng cụ của mình, lắp thử vào cụm truyền động, ghi chiếc nào đạt, chiếc nào không.
- Hai bên so kết quả đo; chênh lệch giữa hai cách đo được ghi lại để biết sai số của mỗi bên.
- Nhà máy ký duyệt mẫu, giữ lại vài chiếc làm mẫu chuẩn, xưởng giữ vài chiếc. Mọi lô sau so với mẫu chuẩn này.
- Ghi điều kiện đổi bản vẽ: nếu nhà máy đổi bản vẽ sau khi duyệt, đồ gá cần làm lại thì tính là phí làm một lần mới.
Quy trình này mất thêm khoảng một tuần so với giao luôn lô đầu, nhưng nó trả lời trước những câu hỏi sẽ gây tranh cãi về sau: dung sai nào là đủ, đo bằng gì, mẫu chuẩn là chiếc nào. Trong ví dụ giả định này, kết quả lắp thử cho thấy dung sai cũ ở đường kính ngoài vẫn lắp êm, chỉ đường kính trong cần siết. Chị Thảo mang kết quả đó về cho kỹ sư, và đó cũng là căn cứ để chị giải thích với cấp trên vì sao đơn giá mới không tăng như lo ngại ban đầu.
Câu nói mẫu cho xưởng gia công
Xưởng nhỏ bán cho nhà máy thường bị lấn ở chỗ thủ tục và quy trình. Những câu dưới đây giúp giữ chỗ đứng mà không làm khó người mua hàng.
- "Phí đồ gá em chia vào sáu tháng đầu được. Nếu mình dừng sớm, nhà máy trả phần còn lại và giữ luôn đồ gá."
- "Dung sai chặt hơn thì em làm được, nhưng giá thêm. Em xin nói chuyện với kỹ sư xem chỗ nào thật sự cần chặt."
- "Mình chạy mẫu ở hai mức dung sai, nhà máy lắp thử, chọn mức nào thì em báo giá theo mức đó."
- "Thanh toán theo quy trình nhà máy em hiểu. Vậy mình giao hai tuần một lần để em đỡ chi phí giữ hàng."
- "Cách đo và số mẫu kiểm mỗi lô mình ghi rõ từ đầu, để lô nào trả về hai bên cùng biết vì sao."
Nhà máy thường có quy trình mua hàng cứng, người mua hàng không tự ý đổi được. Thay vì đòi đổi quy trình, xưởng đề nghị những lựa chọn nằm trong quy trình: một đơn giá thay vì phí riêng, giao theo lô thay vì đổi hạn thanh toán. Người mua hàng dễ đồng ý hơn khi họ không phải xin ngoại lệ.
Khi nào xưởng nên từ chối
Nhà máy đòi bỏ phí đồ gá mà không cam kết số tháng đặt hàng. Lời hứa "làm lâu dài" không ghi số lượng, không ghi thời gian là lời hứa không ràng buộc. Xưởng nhỏ không nên trả chi phí khởi đầu cho một đơn có thể chỉ kéo dài một tháng.
Dung sai vượt quá năng lực máy của xưởng. Nhận một dung sai mà máy của mình giữ không ổn định là nhận tỉ lệ phế phẩm cao và lô bị trả liên tục. Nói thật năng lực của xưởng còn hơn mất khách sau ba lô.
Thanh toán dài cộng giá thấp cộng giao từng tuần. Ba điều kiện cùng lúc buộc xưởng vừa bán rẻ, vừa ứng vốn phôi, vừa giữ hàng. Chọn được hai thì được, ba thì không.
Người bên nhà máy gợi ý khoản riêng để được chọn. Anh Trung từ chối, giữ giá minh bạch. Một đơn có được nhờ khoản khuất tất sẽ phụ thuộc vào một người, và khi người đó rời đi, đơn cũng đi theo, kèm rủi ro cho cả hai bên.
Câu hỏi thường gặp
Phí đồ gá nên thu riêng hay gộp vào đơn giá?
Tuỳ quy trình mua hàng của khách. Nếu khách chỉ duyệt được đơn giá, chia phí đồ gá vào một số tháng đầu, sau đó giảm đơn giá. Kèm điều khoản nếu dừng sớm thì khách trả phần còn lại và giữ đồ gá.
Dung sai chặt hơn làm giá tăng vì sao?
Máy phải chạy chậm hơn, dao thay sớm hơn, đo kiểm nhiều hơn và phế phẩm tăng. Trước khi báo giá, nên hỏi bộ phận kỹ thuật của khách xem kích thước nào thật sự cần chặt, vì thường chỉ một hai kích thước quan trọng.
Đơn đầu tiên có nên lấy giá như đơn lặp lại không?
Không nên, vì đơn đầu gánh chi phí làm một lần như đồ gá, lập trình, chạy mẫu. Có thể đưa hai đơn giá: một cho giai đoạn đầu, một thấp hơn cho đơn lặp sau đó, để khách thấy rõ lợi ích khi đặt tiếp.
Nhà máy muốn giao từng tuần thì xưởng tính chi phí thế nào?
Giao từng tuần nghĩa là xưởng mua phôi theo lô lớn rồi giữ thành phẩm chờ giao, cộng thêm chuyến xe. Tính phần này vào đơn giá, hoặc đề nghị giao theo lô dài hơn để giảm chi phí. Khách chọn một trong hai.
Lô hàng bị nhà máy trả về vì sai dung sai thì giải quyết ra sao?
Phải thống nhất từ đầu dụng cụ đo, số mẫu kiểm mỗi lô và ngưỡng nhận hay trả lô. Có thoả thuận này thì khi lô bị trả, hai bên đo lại cùng cách. Không có thì dễ thành tranh cãi không có điểm chung.
Xưởng nhỏ có nên chấp nhận thanh toán dài của nhà máy không?
Có thể, nếu đổi lại được điều kiện khác như giao theo lô lớn hoặc đơn giá phù hợp. Thanh toán dài kèm giá thấp kèm giao từng tuần thì xưởng vừa bán rẻ vừa ứng vốn, nên chỉ nhận một phần trong ba điều đó.