Sau mỗi thương vụ đáng kể, dành mười lăm phút ghi một trang: mình mở ở đâu, giá sàn là bao nhiêu, chốt ở đâu, đã nhượng những gì và đổi được gì, bên kia nói câu nào đáng nhớ, mình sai ở đâu, lần sau làm khác điều gì. Sau mười trang, bạn sẽ thấy những thói quen của chính mình mà trong lúc ngồi bàn không bao giờ nhận ra.
Bài dưới có mẫu sổ một trang, ví dụ giả định của một nhà phân phối nước uống nhỏ, cách đọc lại sổ trước buổi đàm phán kế tiếp với cùng đối tác, cách dùng cho cả nhóm bán hàng, và những cái lệch hay gặp khi tự chấm mình. Đây là ghi chép về đàm phán, không phải sổ sách kế toán.
Vì sao trí nhớ không đủ
Anh Hưng có một nhà phân phối nước uống đóng chai nhỏ, giả định giao cho khoảng sáu mươi quán ăn và quán cà phê. Mỗi tuần anh bàn giá, chiết khấu, hạn nợ với vài quán. Anh tự tin mình đàm phán khá, cho tới khi kế toán chỉ ra rằng biên lãi trung bình với nhóm quán mới thấp hơn hẳn nhóm quán cũ.
Anh không giải thích được vì sao. Mỗi thương vụ đều có vẻ hợp lý lúc chốt. Chỉ khi ngồi viết lại năm thương vụ gần nhất, anh mới thấy một mẫu lặp: lần nào quán mới nói "bên kia cũng đang chào giá", anh đều nhượng chiết khấu ngay ở lượt thứ hai, trước khi hỏi bên kia chào giá gì và điều kiện ra sao.
Trí nhớ giữ lại kết quả, không giữ lại đường đi. Mình nhớ là đã chốt được đơn, không nhớ là đã nhượng ở phút thứ mấy và vì câu nói nào. Sổ một trang giữ lại đường đi đó, và chỉ có đường đi mới cho thấy thói quen.
Mẫu sổ một trang
Mười dòng dưới đây đủ cho phần lớn thương vụ. Cột ví dụ là của anh Hưng với một quán mới, mọi con số là giả định.
| Dòng | Ví dụ giả định |
|---|---|
| 1. Thương vụ, ngày, ai có mặt | Quán nướng mới mở, gặp chủ quán và quản lý, buổi chiều |
| 2. Mục tiêu trước khi vào | Đơn hằng tuần, chiết khấu không quá mức X, nợ tối đa mười lăm ngày |
| 3. Giá sàn và điểm rời bàn | Chiết khấu trên mức Y là rời bàn; nợ trên ba mươi ngày là rời bàn |
| 4. Mức mở | Chiết khấu bằng một nửa mức X, nợ bảy ngày |
| 5. Kết quả chốt | Chiết khấu bằng mức X, nợ mười lăm ngày, đơn tối thiểu mỗi tuần |
| 6. Nhượng bộ đã đưa | Tăng chiết khấu hai lần; kéo nợ từ bảy lên mười lăm ngày |
| 7. Đổi lại được gì | Đơn tối thiểu mỗi tuần; được đặt tủ lạnh trưng bày |
| 8. Câu bên kia nói đáng nhớ | "Bên kia chào thấp hơn" — chưa hỏi bên kia là ai, điều kiện gì |
| 9. Mình sai ở đâu | Nhượng chiết khấu lần một mà không xin gì đổi lại |
| 10. Lần sau làm khác | Nghe "bên kia chào thấp hơn" thì hỏi điều kiện trước, nhượng thì đổi lấy cam kết |
Dòng hai, ba, bốn phải được viết TRƯỚC buổi đàm phán, không phải điền lại sau. Nếu viết sau, trí nhớ sẽ tự điều chỉnh mục tiêu cho khớp với kết quả, và trang sổ mất giá trị. Thói quen tốt là ghi ba dòng đó trên điện thoại hoặc giấy trước khi bước vào, rồi mười lăm phút sau buổi gặp điền bảy dòng còn lại.
Đọc kết quả: ba phép so
So kết quả với mức mở và giá sàn. Kết quả nằm ở đâu giữa mức mở và giá sàn? Nếu lần nào cũng sát giá sàn, có thể mức mở của mình quá rụt rè, hoặc mình nhượng quá nhanh. Nếu lần nào cũng gần mức mở, có thể mình đang để vuột những thương vụ mà mức mở làm bên kia ngại.
So nhượng bộ với thứ đổi lại. Đếm số nhượng bộ đã đưa và số nhượng bộ có thứ đổi lại. Anh Hưng thấy trong năm thương vụ, mười một lần nhượng chỉ có bốn lần đổi lại được gì. Bảy lần còn lại là cho không.
So câu bên kia nói với phản ứng của mình. Câu nào làm mình nhượng ngay? Thường là những câu chạm vào nỗi sợ mất khách: "bên kia rẻ hơn", "để chị tính lại", "sếp chị không duyệt". Nhận ra câu nào là "nút bấm" của mình là bước đầu để lần sau không bị bấm.
Đọc lại sổ trước buổi đàm phán kế tiếp
Giá trị lớn nhất của sổ là khi gặp lại cùng đối tác, ví dụ lúc gia hạn hay bàn đơn mới. Năm phút đọc lại theo thứ tự:
- Mở trang của thương vụ trước với đối tác này, đọc dòng năm, sáu, bảy: đã chốt gì, đã nhượng gì, đổi lại được gì.
- Đọc dòng tám: câu nào họ hay dùng. Nhiều người lặp lại cùng một chiêu ở mọi thương vụ; biết trước thì chuẩn bị sẵn câu đáp.
- Đọc dòng mười: lần trước mình định làm khác điều gì. Viết điều đó lên đầu tờ chuẩn bị của buổi này.
- Kiểm tra những gì bên kia đã hứa mà chưa làm (đơn tối thiểu, hạn trả tiền). Đó là điểm để mở đầu hoặc để đổi lấy nhượng bộ mới.
- Viết mục tiêu, giá sàn, mức mở cho buổi này, có tính tới những gì vừa đọc.
Anh Hưng thử cách này với quán nướng ở lần bàn đơn mùa hè. Khi chủ quán lại nói "bên kia chào thấp hơn", anh hỏi điều kiện trước, và biết ra bên kia yêu cầu trả tiền ngay khi giao. Anh giữ chiết khấu cũ, đổi lại đề nghị rút hạn nợ xuống mười ngày nếu quán muốn chiết khấu cao hơn. Quán chọn giữ như cũ.
Trang sổ cho thương vụ phải rời bàn
Những lần không chốt được là trang sổ quý nhất, vì chúng cho biết giá sàn của mình có đặt đúng không. Anh Hưng từng rời bàn với một chuỗi quán lẩu giả định đòi hạn nợ bốn mươi lăm ngày. Lúc đó anh tiếc. Ba tháng sau, nghe tin vài nhà cung cấp khác của chuỗi đó than chuyện thu tiền chậm, anh mới thấy điểm rời bàn của mình đã cứu một khoản vốn.
Với thương vụ rời bàn, thêm hai dòng vào mẫu: lý do rời bàn cụ thể (điều kiện nào vượt điểm rời bàn) và kết cục sau đó (bên kia chọn ai, có quay lại không, mình có tiếc không). Dòng thứ hai phải điền sau vài tuần hoặc vài tháng, nên đặt một nhắc việc.
Sau năm sáu trang rời bàn, bạn sẽ biết điểm rời bàn của mình đang quá chặt (rời bàn rồi tiếc, mất những khách hoá ra tốt) hay đang hợp lý (rời bàn rồi thấy mình tránh được rủi ro). Đó là cách duy nhất để chỉnh điểm rời bàn bằng dữ kiện thay vì bằng cảm giác lúc đang ngồi bàn.
Biến dòng "lần sau làm khác" thành phép luyện nhỏ
Dòng mười chỉ có ích khi lần sau thật sự làm khác. Cách đơn giản là chọn một thói quen mỗi tháng, không nhiều hơn. Tháng này của anh Hưng: không nhượng gì mà không nói câu "đổi lại thì".
Trước mỗi buổi đàm phán trong tháng, anh viết câu đó lên đầu tờ chuẩn bị. Sau mỗi buổi, trong sổ thêm một ô: đã làm được chưa, làm được mấy lần trên tổng số lần nhượng. Cuối tháng anh thấy mình đi từ bốn trên mười một lên bảy trên chín. Con số không cần đẹp; nó chỉ cần đi đúng hướng.
Sang tháng sau chọn thói quen khác: hỏi điều kiện của báo giá bên kia trước khi phản hồi, hay luôn đọc lại sáu dòng trước khi đứng dậy. Mỗi tháng một thói quen, sau nửa năm bạn có sáu phản xạ mới mà không phải học một lúc quá nhiều.
Dùng sổ cho cả nhóm bán hàng hoặc mua hàng
Khi có từ hai người trở lên cùng đàm phán, sổ chung có thêm hai giá trị. Thứ nhất, người mới đọc sổ của người cũ để biết từng đối tác hay nói gì, đã nhượng tới đâu, tránh việc người mới nhượng quá mức người cũ từng giữ. Thứ hai, người quản lý thấy được mẫu chung của cả nhóm, chẳng hạn cả nhóm đều nhượng hạn nợ quá dễ.
Để sổ chung có ích, giữ mẫu thống nhất mười dòng, không đòi viết dài, và họp ngắn mỗi tháng một lần để đọc ba bốn trang đáng chú ý. Buổi họp nên theo tinh thần học, không chấm điểm ai. Nếu người viết sợ bị phê bình, họ sẽ viết đẹp đi, và sổ mất hết giá trị.
Một lưu ý về thông tin: sổ có thể chứa giá sàn, điều kiện riêng với từng khách. Chỉ chia sẻ trong nhóm cần biết, không gửi ra ngoài, không để ở chỗ khách có thể nhìn thấy.
Những cái lệch khi tự chấm mình
Ghi sổ là tự đánh giá, nên dễ lệch theo vài hướng quen thuộc:
- Chấm theo kết quả, không theo cách làm. Chốt được đơn tốt nhờ may (bên kia đang cần gấp) không có nghĩa là mình đàm phán tốt. Ghi rõ điều kiện khách quan có lợi.
- Đổ hết cho bên kia. "Khách khó quá" là dòng không dạy được gì. Dòng chín phải là điều mình làm, không phải điều bên kia làm.
- Chỉ ghi thương vụ thắng. Thương vụ mất khách, thương vụ phải rời bàn dạy nhiều hơn. Ghi cả những lần đó.
- Viết quá dài. Sổ dài thì không ai đọc lại. Một trang, mười dòng, mỗi dòng một hai câu.
- Ghi xong không đọc lại. Sổ chỉ có giá trị khi được mở ra trước buổi đàm phán sau.
Sau khoảng ba tháng, đọc lại tất cả các trang một lượt và viết ra ba thói quen của mình, một tốt và hai cần sửa. Ba dòng đó đáng giá hơn mọi lời khuyên chung về đàm phán.
Câu hỏi thường gặp
Thương vụ nhỏ có cần ghi sổ không?
Không cần ghi mọi đơn lẻ. Ghi những thương vụ có giá trị đáng kể, những lần gặp khách mới, những lần gia hạn, và mọi lần phải rời bàn. Đơn nhỏ lặp lại thì ghi một trang chung cho cả nhóm khách.
Nên ghi sổ trên giấy hay trên máy?
Cách nào bạn sẽ thật sự mở lại thì dùng cách đó. Nhóm nhiều người thì nên dùng một tệp chung có mẫu sẵn để dễ tìm theo tên đối tác.
Ghi sổ có làm mất thời gian không?
Khoảng mười lăm phút mỗi thương vụ, cộng năm phút đọc lại trước buổi sau. So với giá trị một lần nhượng bộ không cần thiết, đó là khoản thời gian rẻ.
Có nên cho đối tác biết mình ghi sổ không?
Không cần nói. Sổ là ghi chép nội bộ. Khác với tin nhắn xác nhận gửi cho đối tác, sổ chứa giá sàn và đánh giá riêng, nên chỉ để trong nội bộ.
Làm sao để nhân viên viết thật thay vì viết cho đẹp?
Đừng dùng sổ để chấm thưởng phạt. Người quản lý tự viết sổ của mình và đọc cả những lần mình sai trong buổi họp, nhân viên sẽ thấy viết thật là an toàn.
Đọc sổ thấy mình hay nhượng ở cùng một câu thì sửa thế nào?
Viết sẵn câu đáp cho câu đó và đọc lại trước mỗi buổi. Ví dụ câu "bên kia rẻ hơn" thì chuẩn bị câu "anh chị cho em biết điều kiện bên đó để em so cho đúng". Lặp vài lần sẽ thành phản xạ mới.