Với đơn đặt làm riêng giá trị lớn, phần trả trước tối thiểu nên bằng số tiền vật tư và công chuẩn bị mà xưởng không dùng lại được nếu khách huỷ; phần còn lại chia theo mốc giao hàng thay vì dồn hết sau nghiệm thu. Khi khách không chịu trả trước nhiều, xưởng có thể đổi tỷ lệ thấp hơn lấy giá cao hơn một chút, tiến độ dài hơn, hoặc một mốc thanh toán giữa chừng.
Bài này dùng thương vụ giả định của một xưởng cơ khí làm kệ kho cho một công ty, đi qua cách tính phần trả trước tối thiểu, bảng so các phương án, lượt đi lại, câu nói mẫu, các điều kiện nên chốt và lúc nào nên từ chối đơn. Đây là góc thương lượng; cách soạn điều khoản và phân biệt đặt cọc với trả trước nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn. Số liệu giả định.
Tình huống: đơn bốn trăm bộ kệ và lời đề nghị "trả hết sau nghiệm thu"
Chị Hạnh điều hành một xưởng cơ khí nhỏ chuyên làm kệ sắt. Một công ty kho vận mời chị báo giá bốn trăm bộ kệ theo kích thước riêng cho kho mới. Theo giả định, đơn trị giá tám trăm triệu đồng, trong đó thép và sơn khoảng năm trăm triệu phải mua ngay tuần đầu, thời gian làm khoảng bảy tuần, giao làm ba đợt.
Phòng mua hàng bên khách gửi điều kiện: thanh toán toàn bộ trong ba mươi ngày sau khi nghiệm thu đợt cuối. Tính ra, chị Hạnh phải bỏ năm trăm triệu từ tuần đầu và chỉ thu được tiền sau khoảng mười một tuần. Trong thời gian đó, xưởng còn phải trả lương thợ và các đơn khác.
Kệ làm theo kích thước riêng, nếu khách đổi ý giữa chừng thì gần như không bán được cho ai. Đây là điểm mấu chốt của mọi đơn đặt làm riêng: rủi ro của xưởng không chỉ là chậm tiền, mà là ôm một đống hàng không có người mua.
Chị Hạnh muốn nhận đơn. Đây là khách mới, kho mới của họ còn mở rộng, và một đơn làm tốt có thể kéo theo nhiều đơn sau. Nhưng chị cũng biết nếu gật đầu ngay với điều kiện trả sau toàn bộ, xưởng sẽ phải vay thêm, và mọi rủi ro đổi thiết kế, dời dự án đều đổ về phía xưởng. Chị quyết định không phản đối điều kiện của khách, mà chuẩn bị con số để đưa ra lựa chọn.
Tính phần trả trước tối thiểu
Chị Hạnh tách chi phí của đơn theo câu hỏi: nếu khách huỷ ở tuần thứ hai, khoản nào xưởng lấy lại được, khoản nào mất hẳn. Số liệu giả định.
| Khoản chi | Số tiền | Dùng lại được nếu khách huỷ? | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Thép tấm, thép hộp mua theo quy cách thường | 300 triệu | Phần lớn dùng lại được | Có thể dùng cho đơn khác trong vài tháng |
| Thép đã cắt theo kích thước riêng | 150 triệu | Gần như không | Cắt xong thành phế liệu nếu không lắp |
| Sơn tĩnh điện màu theo yêu cầu khách | 50 triệu | Không | Màu riêng, khó dùng cho khách khác |
| Công thiết kế, làm khuôn gá | 40 triệu | Không | Chỉ dùng cho đúng mẫu kệ này |
Phần không dùng lại được khoảng hai trăm bốn mươi triệu, tức khoảng 30% giá trị đơn. Đó là mức trả trước tối thiểu chị Hạnh cần để không bị thiệt nặng nếu khách đổi ý. Phần thép quy cách thường có thể do xưởng tự chịu vốn, vì nếu có chuyện, xưởng vẫn dùng được.
Cách tách này còn có ích khi nói chuyện với khách: thay vì "bên em cần trả trước 50%", chị Hạnh có thể giải thích con số 30% bằng chính danh sách vật tư làm riêng cho khách.
So các phương án thanh toán
Ba phương án chị Hạnh chuẩn bị, xếp từ có lợi cho xưởng nhất tới có lợi cho khách nhất. Số liệu giả định.
| Phương án | Trả trước | Các mốc sau | Giá đơn | Xưởng đổi lại |
|---|---|---|---|---|
| A | 30% khi ký | 30% sau đợt giao một, 40% sau nghiệm thu | 800 triệu | Giá chuẩn |
| B | 20% khi ký | 40% sau đợt giao hai, 40% trong 30 ngày sau nghiệm thu | 820 triệu | Thêm khoảng 2,5% bù vốn |
| C | 0% | 100% trong 30 ngày sau nghiệm thu | 850 triệu | Thêm khoảng 6% và tiến độ dài thêm hai tuần |
Phương án C không bị loại, nhưng nó có giá. Khách thấy rõ rằng trả sau toàn bộ là được, chỉ cần trả thêm cho phần vốn và rủi ro xưởng gánh. Nhiều phòng mua hàng có quy định cứng về thanh toán sau nghiệm thu; khi đó phần chênh giá là cách hợp lệ để xưởng vẫn nhận đơn mà không phải bỏ quy định của khách.
Lượt đi lại với phòng mua hàng bên khách
Chị Hạnh gửi ba phương án, kèm danh sách vật tư làm riêng. Anh phụ trách mua hàng trả lời: "Quy định công ty không cho trả trước quá 20%, mà phải có bảo lãnh". Chị Hạnh hỏi lại: "Quy định cho phép thanh toán theo đợt giao hàng không anh?". Anh đáp là được, nếu mỗi đợt có biên bản nhận hàng.
Từ đó chị đề xuất bản sửa của phương án B: 20% khi ký, 40% khi giao đợt hai và có biên bản nhận, 40% còn lại sau nghiệm thu, giá giữ tám trăm triệu nếu khách chịu chi phí bảo lãnh cho khoản trả trước. Anh mua hàng xin thêm: "Đợt hai giao xong thì cho bên anh mười lăm ngày để trả". Chị Hạnh đồng ý, đổi lại mỗi đợt giao, bên khách cử người nhận hàng tại kho đúng ngày hẹn.
Đơn được chốt mà không ai phải phá quy định của mình. Điểm quyết định là chị Hạnh hỏi ra được quy định thật của bên khách, rồi thiết kế phương án vừa khung đó, thay vì cãi về con số phần trăm.
Câu nói mẫu khi đề nghị trả trước
Những câu dưới đây đặt yêu cầu trả trước trên lý do cụ thể, không trên sự nghi ngờ khách:
- "Phần trả trước này tương ứng với thép cắt theo kích thước và sơn màu riêng của bên anh, những thứ xưởng không dùng lại được nếu có thay đổi."
- "Nếu quy định bên anh không cho trả trước, bên em làm phương án trả sau toàn bộ, giá có thêm phần vốn, anh xem phương án nào hợp hơn."
- "Mình chia theo đợt giao được không anh? Mỗi đợt có biên bản nhận hàng, bên anh trả cho đúng phần đã nhận."
- "Bên em cần tiền về đúng mốc để giữ tiến độ cho đợt sau. Nếu trễ mốc, tiến độ đợt kế sẽ dời theo số ngày trễ, mình ghi luôn vào để hai bên cùng giữ."
Câu cuối nối thanh toán với tiến độ, một mối nối hợp lý mà phòng mua hàng dễ chấp nhận. Nó cũng tránh được tình huống xưởng vẫn phải giao đúng hẹn trong khi khách trả trễ.
Điều cần chốt bên cạnh tỷ lệ trả trước
Khi khách đổi thiết kế giữa chừng. Ai chịu phần vật tư đã cắt theo thiết kế cũ, tiến độ dời bao lâu. Không chốt trước, đây là chỗ hay sinh tranh cãi nhất của đơn đặt làm riêng.
Khi khách huỷ đơn. Phần trả trước được xử lý thế nào, xưởng giao lại phần hàng đã làm hay giữ lại. Tiền đặt cọc và tiền trả trước có hệ quả pháp lý khác nhau khi một bên bỏ hợp đồng, nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi ghi.
Tiêu chí nghiệm thu. Nghiệm thu theo gì, ai ký, trong bao lâu sau khi giao. Mốc thanh toán cuối gắn với nghiệm thu, nên nghiệm thu mơ hồ là tiền cuối có thể treo mãi.
Giá nguyên liệu biến động. Nếu thời gian làm dài và thép biến động mạnh, có thể thỏa thuận giữ giá với điều kiện khách trả trước đủ để xưởng mua vật tư ngay khi ký.
Lỗi hay gặp của xưởng khi thương lượng đơn lớn
Đòi trả trước theo thói quen, không theo chi phí. Câu "bên em luôn lấy 50%" nghe như một luật riêng của xưởng, dễ bị phòng mua hàng gạt đi. Một con số tính từ danh sách vật tư làm riêng thì khó bác hơn, và khách thấy xưởng làm việc có căn cứ.
Nhận trả sau toàn bộ mà không tính thêm giá. Nhiều xưởng sợ mất đơn nên giữ nguyên giá, rồi gánh toàn bộ chi phí vốn. Lãi trên giấy của đơn lớn có thể bị chi phí vay và tiền phạt chậm trả cho chính nhà cung cấp thép ăn hết.
Không hỏi quy định nội bộ của khách. Phòng mua hàng thường có khung thanh toán cố định. Đưa phương án nằm ngoài khung là mất thời gian của cả hai. Một câu hỏi "quy định bên anh cho phép những cách thanh toán nào" tiết kiệm được mấy vòng thư qua lại.
Mua hết vật tư trước khi tiền trả trước về. Ham giữ tiến độ, xưởng đặt thép ngay khi khách gật miệng. Nếu khách chậm ký hoặc đổi số lượng, xưởng ôm vật tư. Đặt vật tư làm riêng sau khi tiền về, vật tư quy cách thường mới mua trước.
Khi nào nên từ chối đơn
Đơn lớn hấp dẫn, nhưng có những trường hợp nên lùi lại. Thứ nhất là khi tổng vốn phải bỏ trước vượt quá phần xưởng chịu được mà không ảnh hưởng tới các khách khác. Nhận một đơn mà phải chậm lương thợ hoặc trễ đơn cũ là đổi khách lâu năm lấy khách một lần.
Thứ hai là khi khách không chịu trả trước, không chịu chia mốc, cũng không chịu giá cao hơn cho phương án trả sau. Lúc đó toàn bộ rủi ro nằm ở xưởng mà không có gì bù. Chị Hạnh nên nói rõ: "Với điều kiện này bên em không đủ vốn để làm đúng tiến độ anh cần. Nếu sau này bên anh điều chỉnh được cách thanh toán, em rất muốn báo giá lại". Từ chối bằng lý do vốn và tiến độ, không bằng nghi ngờ khả năng trả tiền của khách, giữ được cửa cho lần sau.
Câu hỏi thường gặp
Trả trước bao nhiêu phần trăm là hợp lý cho đơn đặt làm riêng?
Không có con số chung. Cách tính đáng tin là cộng các khoản vật tư và công chuẩn bị không dùng lại được nếu khách huỷ. Đó là mức tối thiểu, phần còn lại tùy vốn của xưởng và quy định của khách.
Khách đòi bảo lãnh cho khoản trả trước thì làm thế nào?
Hỏi rõ loại bảo lãnh và ai chịu chi phí. Nếu xưởng chịu, có thể tính vào giá. Thủ tục và điều kiện cụ thể nên hỏi ngân hàng của xưởng và tra văn bản hiện hành.
Có nên giảm giá để khách chịu trả trước nhiều hơn?
Được, nếu khoản giảm nhỏ hơn chi phí vốn và rủi ro bạn bớt được. Ví dụ trả trước 50% thay vì 20% giúp xưởng không phải vay, khoản giảm một hai phần trăm có thể đáng.
Khách là doanh nghiệp lớn thì có cần trả trước không?
Doanh nghiệp lớn ít rủi ro không trả, nhưng vẫn có rủi ro đổi thiết kế, dời dự án hoặc thủ tục thanh toán kéo dài. Phần trả trước hoặc mốc giữa chừng bảo vệ xưởng khỏi các rủi ro đó, không phải vì nghi ngờ khách.
Chia mốc theo đợt giao có rủi ro gì?
Nếu biên bản nhận hàng mỗi đợt không rõ, khách có thể lùi trả vì chờ nghiệm thu chung. Nên thống nhất trước ai ký nhận mỗi đợt và mốc thanh toán tính từ ngày ký nhận.