Chủ vựa bán lô nông sản cho thương lái nên chốt cách chia loại và cách cân trước khi nói giá, đặt mức trừ hao bằng con số chứ không bằng cảm giác, và giữ hàng bằng tiền cọc có hạn bốc rõ ràng. Phần lớn thiệt hại của vựa không nằm ở giá mỗi ký, mà ở chỗ hàng loại một bị tính thành loại hai, ở mức trừ hao tăng dần trong lúc cân, và ở chiếc xe tới trễ hai ngày khi giá đã xuống.
Dưới đây là một thương vụ giả định ở vựa xoài của anh Tư, với một thương lái chở hàng đi tỉnh khác. Có bảng chia loại, phép tính trừ hao, lượt đi lại, câu nói mẫu và lúc nên để thương lái đi. Mọi con số là giả định, số tròn; giá nông sản thật đổi theo ngày, theo vùng, bạn tự đo ở vựa mình.
Thương vụ giả định: mười tấn xoài và một cuộc gọi lúc tối
Anh Tư có một vựa xoài, mùa chính mỗi ngày gom từ các vườn quanh vùng vài tấn. Tối nọ, anh Hưng, thương lái quen chở hàng đi chợ đầu mối ở tỉnh khác, gọi điện hỏi lấy mười tấn, bốc sau hai ngày. Anh Hưng hỏi giá chung "xoài đẹp", nói sẽ chuyển cọc khi xe tới.
Một cuộc gọi như vậy có ít nhất bốn chỗ chưa rõ. "Xoài đẹp" là loại nào, cỡ trái bao nhiêu, bao nhiêu phần trăm là loại một. Cân ở vựa hay cân ở chợ đầu mối. Trừ hao bao nhiêu cho cuống, trái dập, trái non. Cọc khi xe tới thì vựa giữ hàng hai ngày bằng gì, nếu xe không tới thì sao.
Anh Hưng không có ý gài anh Tư. Thương lái cũng chịu rủi ro: hàng chở xa, chợ đầu mối lên xuống theo giờ, trái hỏng dọc đường thì họ chịu. Chính vì cả hai đều chịu rủi ro, cách công bằng là chia rủi ro ra từng phần và ghi rõ ai chịu phần nào, thay vì gói tất cả vào một con số giá rồi cãi nhau lúc bốc hàng.
Chia loại trước khi nói giá
Anh Tư dùng tiêu chí chia loại của chính vựa mình và gửi trước cho anh Hưng, kèm ảnh mẫu từng loại. Các mức giá là giả định, chỉ để minh hoạ khoảng cách giữa các loại.
| Loại | Tiêu chí ở vựa | Giá giả định mỗi ký | Tỉ lệ ước tính trong lô |
|---|---|---|---|
| Loại một | trái từ 400 gam, vỏ sạch, không vết | 30 nghìn | 50% |
| Loại hai | trái 300 tới 400 gam, vết nhỏ trên vỏ | 22 nghìn | 35% |
| Loại ba, hàng dạt | trái nhỏ, vỏ xấu, còn ăn được | 10 nghìn | 15% |
| Giá bình quân lô | khoảng 24,2 nghìn |
Nếu nói chung một giá "xoài đẹp", hai bên dễ nghĩ hai con số khác nhau: vựa nghĩ tới giá bình quân, thương lái nghĩ tới giá loại hai. Bảng chia loại biến cuộc nói chuyện thành hai câu hỏi rõ ràng: giá mỗi loại bao nhiêu, và lô này có bao nhiêu phần trăm mỗi loại.
Một lựa chọn khác là thương lái chỉ lấy loại một và loại hai, vựa giữ hàng dạt bán cho cơ sở chế biến. Có khi cách này lợi hơn cho cả hai, vì thương lái không phải chở hàng dạt đi xa.
Trừ hao bằng con số, không bằng tay người cân
Trừ hao là gì trong thương vụ này. Là phần trọng lượng không tính tiền: cuống, lá dính, nước trên vỏ, trái dập, trái non lẫn vào. Mỗi vựa có thói quen riêng, nhưng thương lượng phải ra một con số cụ thể, ví dụ giả định trừ hai phần trăm trên tổng cân.
Vì sao phải chốt trước. Nếu không chốt, trong lúc cân dễ có cảnh người cân mỗi rổ trừ "một chút", cộng lại thành năm sáu phần trăm. Mười tấn trừ thêm ba phần trăm là ba trăm ký, ở giá bình quân giả định trên là hơn bảy triệu tiền hàng.
Trái dập lẫn vào thì nhặt ra, không trừ chung. Cách công bằng hơn là thương lái chỉ ra trái nào không đạt, vựa nhặt ra ngay, cân lại. Trừ hao chung chỉ dành cho phần cuống, nước, thứ không nhặt được.
Cân của ai. Cân tại vựa bằng cân của vựa, có thương lái hoặc người của họ đứng xem, ghi từng lượt vào phiếu cả hai bên giữ. Nếu thương lái muốn cân ở chợ đầu mối, thì phần hao hụt dọc đường phải tính là của thương lái, vì vựa không kiểm soát được xe chạy bao lâu.
Lượt đi lại: giá, cọc và hạn bốc
Lượt một. Anh Tư gửi bảng chia loại, đề nghị giá theo loại, cân tại vựa, trừ hao hai phần trăm. Anh Hưng đáp: "Loại một anh để 28, loại hai 20, chợ dưới đang xuống." Anh Tư không cãi chuyện chợ dưới lên hay xuống, vì anh không biết chắc. Anh nói: "Giá loại hai em để 21 được, loại một giữ 30 vì vườn bên này trái to đều. Nếu anh lấy luôn hàng dạt, loại một em để 29."
Lượt hai. Anh Hưng không lấy hàng dạt, chốt loại một 29, loại hai 21 nếu anh Tư giữ tỉ lệ loại một ít nhất một nửa lô. Anh Tư đồng ý, kèm một điều: chia loại tại vựa có người của anh Hưng xem, chia xong là chốt, không phân lại ở chợ đầu mối.
Lượt ba. Chuyện cọc. Anh Tư nói: "Mười tấn em phải giữ hai ngày, không bán cho người khác. Anh chuyển cọc tối nay, xe tới đúng ngày thì trừ vào tiền hàng. Xe trễ quá một ngày mà không báo thì em được bán phần hàng chín trước để khỏi hỏng, cọc vẫn trừ vào phần còn lại." Anh Hưng xin hạ mức cọc, anh Tư đồng ý một mức nhỏ hơn, nhưng giữ điều khoản xe trễ. Với trái cây chín, ngày trễ là tiền mất thật, không phải chuyện nguyên tắc.
Giá đổi giữa ngày đặt và ngày bốc: ai chịu phần chênh
Hàng tươi đặt hôm nay, bốc sau hai ngày, giá có thể đổi ở giữa. Anh Tư và anh Hưng chạy thử ba kịch bản giả định cho phần loại một của lô, khoảng năm tấn.
| Kịch bản | Cách xử lý đã thoả thuận | Kết quả cho vựa | Kết quả cho thương lái |
|---|---|---|---|
| Giá giữ nguyên | bốc theo giá đã chốt | đúng dự tính | đúng dự tính |
| Giá vườn lên, vựa phải gom thêm với giá cao hơn | vựa giữ giá đã chốt cho phần đã gom; phần gom sau báo lại trước khi bốc | không lỗ phần gom thêm | biết trước để quyết lấy hay bớt |
| Chợ đầu mối xuống mạnh, thương lái xin hạ giá | giá đã chốt giữ nguyên nếu xe tới đúng hạn; hạ giá chỉ khi vựa đồng ý | không bị ép lúc hàng đã chín | được giữ hàng đúng loại, đúng lượng |
| Xe trễ hai ngày, hàng chín thêm | vựa được bán phần chín trước, cọc trừ vào phần còn lại | không mất hàng | chịu phần mất do mình trễ |
Điểm mấu chốt là giá đã chốt thì giữ, nhưng chỉ giữ cho phần hàng vựa đã có trong tay. Phần hàng vựa còn phải đi gom thêm thì báo lại trước khi bốc, vì vựa không thể hứa một giá cho thứ mình chưa mua. Thương lái hiểu nghề sẽ chấp nhận điều này, vì họ cũng làm y như vậy với mối mua của họ ở chợ đầu mối.
Viết ba kịch bản này thành ba dòng tin nhắn ngắn sau cuộc gọi. Mùa nông sản bận rộn, không ai nhớ được cuộc gọi lúc tối của hai ngày trước, nhưng tin nhắn thì mở lại được ngay lúc xe vào bãi.
Câu nói mẫu cho chủ vựa
Thương lái giỏi nói chuyện giá chợ rất nhanh. Chủ vựa không cần cãi chuyện chợ, chỉ cần giữ những điều mình kiểm soát được.
- "Anh nói giá theo từng loại giúp em, giá chung một con số dễ hiểu lầm lúc bốc lắm."
- "Trừ hao mình chốt hai phần trăm trên tổng, trái nào anh thấy không đạt thì chỉ, em nhặt ra cân lại."
- "Chia loại xong có người của anh ký, ra chợ dưới anh không phân lại nữa nha."
- "Em giữ hàng hai ngày được, anh chuyển cọc tối nay. Xe trễ thì anh báo trước, em giữ thêm được bao nhiêu em nói thật."
- "Chợ dưới lên xuống em không rành bằng anh. Em chỉ biết vườn bên này trái to đều, anh xem hàng rồi mình nói giá."
Câu cuối đặc biệt hữu ích. Chủ vựa không cần thắng cuộc tranh luận về giá chợ ở xa, mà kéo cuộc nói chuyện về thứ đang nằm trước mặt: chất lượng hàng. Thương lái biết hàng của vựa thật sự tốt thì sẽ trả giá tương xứng, vì hàng tốt bán nhanh ở chợ đầu mối, đỡ hao hụt trên đường.
Lúc nên để thương lái đi
Thương lái không chịu chia loại, chỉ muốn một giá chung thấp. Đó thường là cách mua hàng loại một với giá loại hai. Nếu không thương lượng được bảng loại, bán từng phần cho người khác lợi hơn.
Đòi cân ở chợ đầu mối mà vựa chịu hao hụt. Vựa không kiểm soát được chuyến xe, nhiệt độ, thời gian bốc dỡ. Nhận điều này là nhận rủi ro của người khác.
Không cọc mà đòi giữ hàng nhiều ngày. Trái cây chín theo giờ. Giữ hàng không cọc trong mùa giá xuống là đặt cược toàn bộ lô vào lời hứa miệng.
Nợ dài với thương lái mới. Thương lái quen nhiều mùa có thể được trả chậm vài ngày theo thoả thuận cũ. Thương lái mới thì nên trả đủ khi bốc, hoặc chỉ bán phần nhỏ thử một hai chuyến. Để thương lái đi một lần không mất gì nhiều; mất mười tấn hàng chín vì một lời hứa thì mất cả mùa.
Câu hỏi thường gặp
Thương lái chỉ hỏi giá chung một con số thì nên trả lời sao?
Đưa giá theo từng loại kèm tiêu chí chia loại và tỉ lệ ước tính của lô. Một giá chung dễ bị hiểu thành giá của loại thấp hơn. Có bảng loại, hai bên nói chuyện rõ hơn và lúc bốc hàng ít cãi nhau hơn.
Trừ hao bao nhiêu là hợp lý khi bán nông sản cho thương lái?
Không có mức chung cho mọi loại hàng và mọi vựa. Điều quan trọng là chốt một con số trước khi cân, chỉ áp cho phần không nhặt được như cuống và nước. Trái dập, trái non thì nhặt ra cân riêng, không trừ chung.
Có nên nhận cọc khi thương lái đặt giữ hàng vài ngày không?
Nên, nhất là với hàng tươi. Cọc giúp vựa yên tâm giữ hàng và từ chối người mua khác. Ghi rõ hạn bốc, và điều gì xảy ra nếu xe trễ: vựa được bán phần hàng chín trước, cọc trừ vào phần còn lại.
Thương lái nói giá chợ đầu mối đang xuống để ép giá thì đáp thế nào?
Không cần tranh luận về giá chợ ở xa vì vựa khó kiểm chứng. Kéo cuộc nói chuyện về chất lượng hàng đang nằm trước mặt, đưa giá theo loại, và cho thương lái quyền chọn chỉ lấy loại một hoặc lấy cả lô với giá khác.
Cân ở vựa hay cân ở chợ đầu mối thì công bằng hơn?
Cân ở vựa, có người hai bên xem, ghi phiếu hai bản. Nếu cân ở chợ đầu mối thì hao hụt dọc đường là của thương lái, vì vựa không kiểm soát được chuyến xe. Ghi điều này rõ trước khi bốc.
Thương lái mới xin trả chậm vài ngày thì có nên đồng ý?
Thận trọng. Với người mới, nên trả đủ khi bốc hoặc chỉ bán lô nhỏ thử vài chuyến trước. Trả chậm là đặc quyền của quan hệ đã kiểm chứng qua nhiều mùa, không phải điều kiện mặc định cho người lần đầu.